Phụ nữ Ả Rập bước lên sân khấu hài kịch

"Tôi biết, tôi cũng ngạc nhiên vì mình đến đúng giờ. Suýt nữa thì tôi đã muộn, vì tôi là người Ả Rập; chúng tôi phải chuẩn bị bữa ăn cho 20 người… do một người bạn của gia đình nói có thể ghé thăm", Mia Almas, nữ diễn viên hài trẻ gốc Palestine ở New York, chia sẻ khi mở màn chương trình hài độc thoại. Cô cho biết thêm: "Đó là cách cộng đồng của tôi sống - theo đúng nghĩa đen, luôn đãi nhau nhiều món ăn để thể hiện sự tôn trọng".

Dù Mia là nhân vật hư cấu trong tiểu thuyết đầu tay "What Will People Think?" vừa ra mắt gần đây của nữ tác giả Sara Hamdan, câu chuyện phản ánh rõ nét sự trỗi dậy mạnh mẽ của phụ nữ Ả Rập trong vai trò diễn viên hài độc thoại trên khắp Trung Đông.

Không gian trao quyền cho phụ nữ

Theo Elham Manea, nhà khoa học chính trị người Thụy Sĩ chuyên nghiên cứu về vùng Vịnh và Trung Đông, trong vài năm gần đây, các buổi biểu diễn hài đã trở thành phương tiện quan trọng trong việc trao quyền cho phụ nữ và phê bình xã hội học tại nhiều khu vực thuộc thế giới Ả Rập. Bà nhấn mạnh rằng, sự hiện diện này đặc biệt ý nghĩa, bởi nó giúp phụ nữ tiếp cận lượng khán giả rộng hơn, vượt ra ngoài phạm vi các nhóm hoạt động xã hội hay giới tinh hoa.

Tuy nhiều sự kiện quy mô nhỏ trong khu vực đã có nữ nghệ sĩ hài biểu diễn bằng tiếng Ả Rập, nhưng tại các liên hoan hài kịch lớn ở Abu Dhabi, Dubai, Amman và Riyadh, số nữ nghệ sĩ vẫn rất hạn chế. Tại Liên hoan hài kịch Riyadh hồi tháng 9 năm 2025, chỉ có 3 nữ nghệ sĩ biểu diễn, so với 47 nam nghệ sĩ.

"Hài kịch có lịch sử lâu đời ở Trung Đông và là một phần phong phú trong văn hóa của chúng tôi", Hamdan cho biết. Cô dẫn chứng rằng, kịch và điện ảnh Ai Cập đã phát triển mạnh từ những năm 1930, còn các chương trình hài vẫn luôn giữ vai trò chủ chốt trong ngành giải trí Ả Rập nhiều thập kỷ qua.

"Khu vực này đang rất cần các nữ diễn viên hài", nghệ sĩ hài người Syria Ola Msharaf khẳng định trong cuộc phỏng vấn với tạp chí Grazia năm 2023. Tuy nhiên, trong cùng bài báo, nữ diễn viên hài người Ai Cập Reem Nabil cho biết, với cô, làm nghệ sĩ hài nữ đồng nghĩa với việc thường xuyên bị đem ra so sánh với các đồng nghiệp nam. "Mọi người luôn đặt chúng tôi lên bàn cân với các diễn viên hài nam, như thể phụ nữ xuất hiện ở đây chỉ để cạnh tranh và chứng minh ai hài hước hơn ai", cô chia sẻ.

Phụ nữ trên sân khấu hài

"Hài kịch không thể phá bỏ hoàn toàn hệ thống phân cấp giới", nhà nghiên cứu Manea nhận định. "Các nữ diễn viên hài thường chịu sự kiểm soát chặt chẽ hơn nam giới, và vẫn có những chủ đề khó hoặc tiềm ẩn rủi ro khi đề cập."

Khác với nhiều nghệ sĩ hài độc thoại quốc tế thành công, phần lớn các diễn viên hài - cả nam lẫn nữ - ở Trung Đông thường tránh những chủ đề như chính trị, tình dục hay ngôn từ tục tĩu trong các sự kiện chính thức. Ban tổ chức thường đặt những giới hạn rõ ràng về nội dung được trình bày trước khi sự kiện diễn ra.

Tuy vậy, bên ngoài các liên hoan chính thức, hài kịch chính trị vẫn tồn tại, và nhiều nghệ sĩ hài Ả Rập, kể cả trong cộng đồng hải ngoại, đã mở rộng phạm vi chủ đề. "Theo thời gian, những điều được xem là có thể nói và được chấp nhận đã dần nới rộng", Manea cho biết. Bà nhấn mạnh rằng khi đặt phụ nữ vào trung tâm của tiếng cười thay vì sự phán xét, hài kịch đã góp phần định hình lại cách công chúng nhìn nhận tiếng nói, nỗi bức bối và quyền lực của phụ nữ trong văn hóa đại chúng.

Theo Manea, sức ảnh hưởng của hài kịch nằm ở tính hiển thị, sự lặp lại và giọng điệu. "Hài kịch cho phép phụ nữ nói về hôn nhân, áp lực gia đình, công việc, sự đứng đắn và các tiêu chuẩn kép mà không biến những nhận xét ấy thành đối đầu tư tưởng", bà giải thích. Tiếng cười khiến những trải nghiệm này trở nên gần gũi, dễ chia sẻ hơn, đồng thời giúp tiếp cận cả những khán giả vốn có thể phản ứng trước các thông điệp nữ quyền trực diện.

Sức mạnh của các nền tảng

Hơn nữa, các nghệ sĩ hài ngày nay không còn phụ thuộc hoàn toàn vào những nền tảng truyền thống như đài truyền hình, nhà tổ chức sự kiện hay đạo diễn. "Quyền lực giờ nằm trong tay chúng tôi, thông qua những chiếc điện thoại di động", tác giả Hamdan nhận định. Cô cho biết thường theo dõi các nữ diễn viên hài Ả Rập như Saaniya Abbas, Roxy và Mina trên Instagram, mỗi người sở hữu từ 5.000 đến 500.000 người theo dõi.

Năm 2023, đài OSN của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất phát sóng "Stand Up! Ya Arab!", loạt chương trình hài đầu tiên quy tụ 56 tài năng hài kịch Ả Rập, trong đó có 17 nữ. Chương trình đạt điểm đánh giá 8,4/10 trên Cơ sở dữ liệu phim quốc tế (IMDb). "Stand Up! Ya Arab! giúp tiếng nói của tôi đến được nhiều khán giả ở các quốc gia khác nhau, để họ biết tôi là ai. Chương trình mang lại cho tôi sự chú ý cần thiết để thể hiện tài năng của mình", Reem Nabil chia sẻ.

Thành công của các nữ nghệ sĩ hài trẻ hứa hẹn trở thành hình mẫu cho những thế hệ phụ nữ tương lai ở Trung Đông. Tuy nhiên, theo Moez Doraid, Giám đốc khu vực của UN Women tại các nước Ả Rập, bên cạnh những hình mẫu truyền cảm hứng, các rào cản mang tính cấu trúc vẫn cần được gỡ bỏ, để thành công của phụ nữ không được xem là ngoại lệ mà là điều bình thường. "Thế hệ phụ nữ tiếp theo xứng đáng có nhiều hơn là cảm hứng", ông nói. Ông cảnh báo rằng nếu xu hướng hiện tại tiếp diễn, các nước Ả Rập sẽ cần tới 185 năm nữa mới đạt được bình đẳng giới, và đó là "một khoảng thời gian quá dài".