Rời làng cổ Thiên Hương người dân vẫn chưa thể an cư

Ngôi làng cổ hoang phế

Nằm cách trung tâm xã Đồng Văn khoảng 7km, ẩn mình trên cao nguyên đá, làng cổ Thiên Hương từng mang vẻ đẹp hoài cổ, tĩnh lặng hiếm có. Những ngôi nhà cổ kính, con đường đá uốn lượn và không gian yên bình khiến nơi đây trở thành điểm đến lý tưởng để du khách khám phá và lưu giữ những khoảnh khắc đáng nhớ. Thiên Hương là thôn biên giới nằm ở phía Đông bắc, có tổng diện tích tự nhiên 207 ha với 36 hộ dân tương ứng 152 khẩu. Đây là thôn thuần nông, chủ yếu là sản xuất nông nghiệp.

Định cư ổn định từ hàng trăm năm nay, 36 hộ dân tộc Tày ở Thiên Hương đã tạo nên bức tranh kiến trúc độc đáo với những ngôi nhà trình tường và mái ngói âm dương sát cạnh nhau. Sự sắp đặt ấy tạo nên một tổng thể hài hòa, một cảnh quan độc đáo. Ngay cả cụm cây đa di sản 500 - 700 năm tuổi nằm trên đất làng cũng là biểu tượng văn hóa của bà con Tày Thiên Hương. Thiên Hương trở thành điểm đến bình yên, nơi du khách tìm về thưởng thức chén rượu men lá ấm nồng, trải nghiệm cuộc sống dân dã, mộc mạc.

Tuy nhiên, sự bình yên và vẻ đẹp hoài cổ ấy đã phá vỡ sau những đợt thiên tai liên tiếp trong năm 2024, địa chất làng cổ Thiên Hương bị đứt gãy, liên tiếp xảy ra những vụ sạt lở. Các vết nứt ngày càng lan rộng và ăn sâu vào từng căn nhà của đồng bào. Theo lời Ông Nông Tú Hưng, công tác Mặt trận Tổ quốc thôn Thiên Hương, cho biết, ai cũng tiếc nuối làng cổ nhưng để đảm bảo an toàn tính mạng của người dân, việc di dời người và tài sản tới nơi an toàn là bắt buộc. 

Đặc biệt, tình trạng sụt lún đã làm nứt toác những mảng tường và nhiều căn nhà đã bị nghiêng ngả, ngói rơi lả tả. "Ngôi làng ấm áp với những nóc nhà bình yên nay đang trong cảnh vườn không nhà trống, là người sinh ra và lớn lên trên mảnh đất này, tôi vô cùng buồn", ông Hưng chia sẻ.

Chưa thể an cư

Trở lại làng cổ Thiên Hương sau hơn một năm chính quyền địa phương có quyết định di dời toàn bộ các hộ dân đến nơi ở mới, làng cổ vắng lặng đến nao lòng, nhiều ngôi nhà đã đổ nát, xuống cấp nghiêm trọng. Ngôi làng nổi tiếng bậc nhất cao nguyên đá ngày nào giờ đìu hiu, hoang tàn, còn những người dân đã phải rời đi, sau một năm họ vẫn chưa thể "an cư".

Vừa trở về làng để hái rau cải bên ngôi nhà đổ, hỏi chuyện về ngôi làng Thiên Hương trước đây, bà Nông Thị Năm (62 tuổi) không giấu được nỗi buồn: "Làng trước đây rất đẹp, ngôi nhà trình tường của gia đình tôi nằm gần cuối làng, đã bị sụt lở nặng nề. Đó là căn nhà mà tôi và người chồng quá cố đã đổ dồn tâm huyết, xây dựng trong suốt 6 năm ròng rã mới hoàn thiện. Căn nhà không chỉ là nơi che mưa nắng, nó là biểu tượng của một đời lao động, một đời vun đắp, giờ đây mọi thứ tan hoang".

Sau khi phải di dời đến nơi ở mới, do khu tái định cư chưa hoàn thiện, gia đình bà Năm đang ở trong ngôi nhà tạm được chính quyền hỗ trợ dựng lên. Nỗi buồn phải rời bỏ mái ấm cả một đời gắng sức xây dựng chưa nguôi ngoai, bà Năm lại đón cú sốc lớn khi chồng bà qua đời vì căn bệnh ung thư phổi. Mất đi trụ cột gia đình, bà Năm ở tuổi xế chiều lại phải nặng gánh nặng mưu sinh.

Mất nhà, mất chồng, mất cả nguồn thu nhập ít ỏi từ việc đón khách du lịch (nấu cơm, bán rượu men lá), hai năm qua, bà Năm hầu như không có thu nhập đáng kể. Bà và người con trai 30 tuổi chưa lập gia đình phải làm lụng đủ thứ việc chỉ đủ để trang trải cuộc sống. "Đã hơn một năm rời làng nhưng đến giờ tôi vẫn cảm giác tiếc nuối. Nhiều đêm nhớ nhà không thể ngủ được. Tôi khóc vì tiếc căn nhà, tiếc ngôi làng đẹp đẽ không còn nữa. Thế nhưng, hiện tại điều tôi lo lắng nhất là biết lấy đâu ra tiền để làm nhà mới", giọng bà Năm trùng xuống.

Tại khu tái định cư mới cách làng cổ Thiên Hương khoảng 1km, Nhà nước đã cấp đất ở và hỗ trợ trực tiếp 100 triệu đồng tiền mặt cho mỗi hộ để dựng nhà. Hiện tại, khu đất này đang được hoàn thiện nền, mặt bằng. Tuy nhiên, việc xây dựng nhà ở vùng cao đòi hỏi chi phí lớn hơn nhiều. Để dựng nên một ngôi nhà truyền thống của người Tày, vừa kiên cố, vừa đảm bảo sinh hoạt và giữ gìn được kiến trúc văn hóa, theo tính toán chi phí ước tính lên tới khoảng 250 triệu đồng. Khoản thiếu hụt hơn 150 triệu đồng này trở thành bức tường vô hình, ngăn cách người dân với giấc mơ an cư trọn vẹn.

Ông Nông Văn Chôn (71 tuổi), một người cả đời gắn bó với nông nghiệp và không có chút tích lũy nào, bày tỏ sự bế tắc khi cần tiền hoàn thiện nhà: "Ở tuổi của tôi, theo quy định của ngân hàng, tôi không thuộc diện đối tượng được vay tiền nên rất lo không có tiền hoàn thiện nhà… Nhà tôi chỉ có hai con bò, quanh năm làm ít ruộng, không có thu nhập". Bà Năm cũng rơi vào hoàn cảnh tương tự khi không nằm trong đối tượng được ngân hàng xem xét cho vay vốn.

Ông Nông Tú Hưng nói rằng, "an cư" đang là nỗi lo chung của nhiều gia đình trong thôn, đặc biệt là những người cao tuổi. "Những người ngoài tuổi lao động, đặc biệt là những người già, thường không được Ngân hàng xem xét cho vay. Nếu không có vốn đối ứng, những ngôi nhà mới sẽ chỉ là khung sườn dang dở, không đạt tiêu chuẩn, phá vỡ mục tiêu xây dựng làng Thiên Hương mới", ông Hưng nói.

Khát vọng hồi sinh di sản

Theo lãnh đạo xã Đồng Văn, thôn Thiên Hương mới sẽ được xây dựng với mục tiêu cao nhất là trở thành "điểm dân cư nông thôn kiểu mẫu và trở thành làng văn hoá du lịch tiêu biểu cấp tỉnh". Ông Hoàng Ngọc Linh, nguyên Bí thư Đảng ủy thị trấn Đồng Văn cũ, hiện là cán bộ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam xã Đồng Văn cho biết: "Làng cổ Thiên Hương trước đây rất đẹp, nằm bên trên dòng sông Nho quế, có những thửa rộng bậc thang trải dài xung quanh trong thôn. Gắn liền với thôn Thiên Hương là những cây đa cổ thụ - cụm cây đa đã được công nhận cây di sản văn hóa, có những cây trên 1.000 tuổi. 

Tuy nhiên do thiên tai ảnh hưởng đến sự an toàn của bà con nên di dời là việc cấp bách phải làm. Giờ bà con chuyển sang nơi ở mới, Nhà nước cũng hỗ trợ bà con một phần tiền để làm nhà. Mong muốn của bà con bây giờ là các cấp, các ngành có tiếng nói, tạo điều kiện để bà con được vay vốn làm nhà, ổn định cuộc sống lâu dài".

Ông Linh cũng khẳng định về sự chuẩn bị kỹ lưỡng cho khu tái định cư, trấn an bà con về tính an toàn của nơi ở mới: "Địa hình tái định cư đã được đảm bảo an toàn. Chúng tôi đã tiến hành khảo sát, mời các nhà địa chất, mời Viện khoa học địa chất khoáng sản cùng các nhà khoa học về đây xác định rõ ràng. Đồng thời, kiến trúc nhà mới cũng sẽ phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc bảo tồn văn hóa truyền thống"…

Tuy nhiên, do khó khăn về kinh thế, một chính sách đặc thù dành cho người dân lúc này là rất cần thiết, nhằm gỡ bỏ rào cản tuổi tác và giúp những người lớn tuổi như bà Năm, ông Chôn… có thể vay được số vốn còn thiếu để hoàn thiện mái ấm. Giấc mơ an cư của họ không lớn, họ cần một ngôi nhà hoàn chỉnh, một cuộc sống đủ ổn định để không còn nơm nớp lo lắng mỗi ngày. 

Thế nhưng để biến giấc mơ ấy thành hiện thực, cần lắm một cánh cửa chính sách mở ra đủ rộng để người dân có thể bước qua. Chỉ khi những lo lắng được trút bỏ, khi những mái nhà đầu tiên nhóm lửa, Thiên Hương mới thực sự hồi sinh.