Siết trách nhiệm đóng bảo hiểm, bảo vệ người lao động - Bài 2: Doanh nghiệp gian dối, ai gánh chịu hậu quả?

Bị trừ tiền nhưng không thể chốt sổ

Nhiều người lao động chỉ biết doanh nghiệp nợ BHXH khi họ nghỉ việc hoặc đến thời điểm cần giải quyết một chế độ an sinh. Trước đó, trên bảng lương, khoản tiền BHXH vẫn được khấu trừ đều đặn. Người lao động vì thế có thể nghĩ rằng quá trình tham gia của mình vẫn được ghi nhận đầy đủ.

Trường hợp bà Nguyễn Hồng Thanh (TPHCM) là một ví dụ. Theo thông tin được công bố, doanh nghiệp nơi bà Thanh làm việc còn nợ đóng BHXH cho bà một số tháng từ năm 2020 đến nay, trong khi hằng tháng vẫn trích 10,5% tiền lương của bà để đóng BHXH.

Sau khi nghỉ việc, bà Thanh không thể chốt sổ BHXH để làm thủ tục hưởng trợ cấp thất nghiệp cũng như giải quyết BHXH một lần. Bà từng đề nghị được tự nộp phần tiền doanh nghiệp còn nợ để hoàn tất quá trình đóng nhưng không được chấp nhận.

Điều khiến người lao động băn khoăn là họ đã thực hiện phần nghĩa vụ của mình thông qua khoản tiền bị trừ từ tiền lương, nhưng quyền lợi lại bị ảnh hưởng bởi việc doanh nghiệp không hoàn thành nghĩa vụ đóng.

Với trường hợp của bà Thanh, cơ quan BHXH hướng dẫn bà khiếu nại lần đầu đến người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp để yêu cầu đóng BHXH và làm thủ tục chốt sổ. Nếu không đồng ý với kết quả giải quyết hoặc quá thời hạn mà khiếu nại không được giải quyết, người lao động có thể tiếp tục khiếu nại hoặc khởi kiện doanh nghiệp ra tòa án.

Câu chuyện này đặt ra một vấn đề không mới nhưng vẫn khiến nhiều người lao động lo lắng, khi doanh nghiệp không đóng BHXH, người chịu ảnh hưởng trực tiếp lại chính là người lao động - người không có quyền quyết định khoản tiền đã bị khấu trừ được chuyển vào quỹ hay không.

BHXH không đơn thuần là một khoản tiền được tích lũy trên sổ. Quá trình đóng BHXH gắn với nhiều chế độ mà người lao động có thể cần đến khi ốm đau, sinh con, gặp tai nạn lao động, mất việc hoặc về hưu.

Luật BHXH năm 2024 quy định người lao động có quyền yêu cầu người sử dụng lao động và các cơ quan, tổ chức liên quan thực hiện đầy đủ trách nhiệm BHXH đối với mình, đồng thời có quyền khiếu nại, tố cáo và khởi kiện về BHXH.

Người sử dụng lao động có trách nhiệm đăng ký tham gia, đóng BHXH và phải bồi thường nếu việc không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ trách nhiệm đóng gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người lao động.

Như vậy, hậu quả của việc doanh nghiệp không đóng BHXH có thể xuất hiện ở nhiều thời điểm khác nhau trong cuộc đời người lao động. Đó có thể là lúc họ mất việc và cần bảo hiểm thất nghiệp, khi sinh con và cần chế độ thai sản, khi ốm đau, tai nạn hoặc nhiều năm sau, khi đến tuổi nghỉ hưu.

Người mẹ không được hưởng chế độ thai sản

Một trường hợp khác cho thấy rõ hơn hậu quả của việc doanh nghiệp nợ BHXH là chị Trần Ngọc Thảo, sinh năm 1986, ở TPHCM.

Chị Thảo từng làm công nhân khoảng 2 năm tại một nhà máy sản xuất gỗ. Sau khi sinh con, chị không được hưởng chế độ thai sản do doanh nghiệp chưa đóng BHXH. Điều đáng chú ý là theo phản ánh của chị, trong thời gian làm việc, tiền BHXH vẫn được doanh nghiệp khấu trừ trên bảng lương.

Việc không được hưởng chế độ thai sản khiến cuộc sống của chị và gia đình gặp nhiều khó khăn. Sau khi sinh con, chị chưa thể quay trở lại thị trường lao động trong thời gian dài. Quyền lợi BHYT của chị cũng bị ảnh hưởng khi đi khám chữa bệnh.

Không chỉ riêng chị Thảo, doanh nghiệp này còn nợ BHXH của 7 lao động khác. Tổng số tiền nợ được phản ánh lên đến hàng trăm triệu đồng.

Nhóm 8 người lao động sau đó được hỗ trợ thực hiện thủ tục khởi kiện doanh nghiệp. Đến tháng 2/2026, tòa án tuyên 2 trường hợp thắng kiện, buộc doanh nghiệp phải đóng BHXH cho người lao động.

Đến đầu tháng 8/2026, cơ quan BHXH phối hợp với Viện Kiểm sát và các cơ quan chức năng kiểm tra trực tiếp địa chỉ doanh nghiệp nhưng chi nhánh đã đóng cửa, chuyển khỏi địa bàn; cơ quan chức năng cũng chưa gặp được người đại diện theo pháp luật. 

Theo dữ liệu thuế, doanh nghiệp vẫn được xác định đang hoạt động và cơ quan BHXH tiếp tục phối hợp xác minh, yêu cầu doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ. Từ một khoản tiền bị khấu trừ trên bảng lương, câu chuyện đã kéo dài thành một quá trình khiếu nại, khởi kiện và chờ thi hành.

Điểm chung trong những trường hợp trên là người lao động thường không phát hiện ngay việc doanh nghiệp nợ BHXH. Khi vẫn đang làm việc, họ nhận lương hàng tháng và nhìn thấy khoản BHXH được khấu trừ. Nhưng đến khi nghỉ việc hoặc phát sinh nhu cầu hưởng chế độ, những khoảng thời gian chưa được đóng mới trở thành vấn đề.

Với người mất việc, việc doanh nghiệp chưa hoàn thành nghĩa vụ có thể khiến quá trình chốt sổ, xác nhận thời gian tham gia gặp khó khăn. Với lao động nữ, vấn đề có thể xuất hiện vào thời điểm sinh con - khi một khoản trợ cấp có ý nghĩa rất lớn đối với gia đình có thêm thành viên.

Với người lao động thường xuyên phải sử dụng dịch vụ y tế, việc tham gia bảo hiểm không đầy đủ cũng có thể ảnh hưởng đến quyền lợi liên quan. Còn với người đã có nhiều năm đóng BHXH, những khoảng thời gian bị thiếu có thể tác động đến quá trình tích lũy thời gian tham gia cho các chế độ về sau. Vì vậy, câu chuyện doanh nghiệp nợ BHXH không nên chỉ được nhìn như một khoản nợ giữa doanh nghiệp với cơ quan BHXH.

Nếu doanh nghiệp giải thể, phá sản, ai chịu trách nhiệm?

Một trong những câu hỏi người lao động quan tâm nhất là, nếu doanh nghiệp còn hoạt động nhưng không đóng BHXH thì còn có thể yêu cầu doanh nghiệp khắc phục; vậy nếu doanh nghiệp giải thể, phá sản hoặc mất khả năng thanh toán thì quyền lợi được bảo vệ thế nào?

Theo cơ quan BHXH, trong trường hợp này, việc quyền lợi của người lao động bị ảnh hưởng xuất phát từ hành vi vi phạm nghĩa vụ đóng của người sử dụng lao động. Trách nhiệm pháp lý thuộc về người sử dụng lao động. Pháp luật có các biện pháp như thanh tra, truy thu, tính tiền chậm đóng, xử phạt vi phạm hành chính, cưỡng chế thi hành và truy cứu trách nhiệm hình sự khi hành vi trốn đóng đủ điều kiện.

Sau khi người sử dụng lao động hoàn thành nghĩa vụ đóng và cơ quan BHXH ghi nhận thời gian tham gia, quyền lợi của người lao động sẽ được xem xét, giải quyết theo quy định. Điều này đồng nghĩa với việc người lao động không thể tự mình "đóng thay" phần nghĩa vụ mà doanh nghiệp phải thực hiện để bỏ qua trách nhiệm của doanh nghiệp.

Từ thực tế trên, việc người lao động chủ động kiểm tra quá trình tham gia BHXH có ý nghĩa quan trọng. Luật BHXH năm 2024 ghi nhận quyền của người tham gia được cơ quan BHXH cung cấp thông tin về việc đóng BHXH và được xác nhận thông tin về quá trình đóng khi có yêu cầu. Người lao động cũng có quyền yêu cầu người sử dụng lao động và các cơ quan, tổ chức liên quan thực hiện đầy đủ trách nhiệm BHXH đối với mình.

Người lao động có thể kiểm tra quá trình tham gia thông qua ứng dụng VssID hoặc các phương thức cung cấp thông tin của cơ quan BHXH. Khi phát hiện thời gian đóng không đúng với thực tế, cần chủ động yêu cầu doanh nghiệp giải trình, đồng thời lưu giữ các giấy tờ liên quan như hợp đồng lao động, bảng lương, phiếu lương, thông báo khấu trừ BHXH và các trao đổi với doanh nghiệp.

Nếu doanh nghiệp không khắc phục, người lao động có thể khiếu nại, tố cáo hoặc khởi kiện để bảo vệ quyền lợi của mình theo quy định pháp luật.