"Siết" trách nhiệm môi trường: Để xảy ra ô nhiễm, Chủ tịch tỉnh chịu trách nhiệm

Nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều Luật Bảo vệ môi trường 2020, trong đó xác định tháo gỡ rào cản cho doanh nghiệp, thúc đẩy đầu tư phát triển, đồng thời siết chặt kỷ cương quản lý với nguyên tắc “địa phương quyết - địa phương làm - địa phương chịu trách nhiệm.”

Từ việc giám sát nguồn nước thải, quan trắc môi trường không khí, đến cải cách thủ tục hành chính, nhiều đề xuất thực tiễn đã được đề cập, nhằm bảo đảm luật mới vừa khả thi, vừa “đủ sức” kiểm soát ô nhiễm môi trường.

Cần cơ chế linh hoạt, siết kiểm soát ô nhiễm

Một trong những vấn đề trọng tâm được các chuyên gia, nhà khoa học, đại diện doanh nghiệp quan tâm liên quan đến nội dung dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều Luật Bảo vệ môi trường 2020, là quy định về yêu cầu bảo vệ môi trường nước mặt và chất lượng môi trường không khí.

Đối với môi trường nước, Tiến sỹ Trần Văn Minh - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học công nghệ và Môi trường của Quốc hội, cho rằng cách tiếp cận hiện nay của cơ quan soạn thảo theo hướng "Không quy định cứng nhắc cấm xả thải vào khu vực không còn khả năng chịu thải, mà chỉ cấm xả thải vào khu vực và lưu vực nước mặt mà tất cả các thông số đều vượt quá mức; đồng thời vẫn cho phép xả thải vào những vùng có một hoặc một vài thông số còn trong giới hạn cho phép" là hợp lý và phù hợp với thực tiễn.

Tuy vậy, ông Minh cũng lưu ý quy định còn thiếu chặt chẽ, bởi nước thải có nhiều thông số, sau xử lý, mặc dù đạt tiêu chuẩn quy chuẩn cho phép nhưng vẫn có những thông số ô nhiễm mà thông số ô nhiễm đó lại trùng vào thông số đã quá tải. Trường hợp nếu vẫn cho phép xả thải sẽ tiếp tục ô nhiễm.

Do đó, cần quy định cho phép xả thải vào nguồn nước mặt đối với nước thải sau xử lý có các thông số sau xử lý không nằm trong thông số đã bị quá tải.

Đối với môi trường không khí, dự thảo luật đề xuất bổ sung quy định về lắp đặt thiết bị giám sát phát thải đối với một số loại phương tiện phù hợp. Tuy nhiên, theo Tiến sỹ Trần Văn Minh, quy định này có thể gây phiền hà cho doanh nghiệp và người dân, đồng thời cũng gây khó cho cơ quan quản lý, bởi các xe hiện đã phải kiểm định. Vì thế, ông đề xuất nâng tiêu chuẩn khí thải hoặc rút ngắn chu kỳ kiểm định để đạt hiệu quả quản lý cao hơn.

Băn khoăn về việc kiểm soát chất lượng không khí từ “đầu vào,” Giáo sư - Tiến sỹ Lưu Đức Hải, Chủ tịch Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam nêu thực trạng đáng quan tâm khi vừa qua, Công an đã phát hiện nhiều sai phạm của doanh nghiệp can thiệp đến thiết bị quan trắc môi trường. Hầu hết các thiết bị này đều nhập khẩu, các công ty Việt Nam chỉ việc lắp đặt, vận hành.

Từ thực trạng trên, Tiến sỹ Lưu Đức Hải đề xuất cơ quan soạn thảo cần bổ sung thêm quy định về quản lý thiết bị và số liệu quan trắc môi trường, trong đó có quy trách nhiệm cho cơ quan quản lý về vấn đề này.

Chia sẻ rộng hơn, Tiến sỹ Hoàng Dương Tùng - Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam, nhấn mạnh để bảo vệ, kiểm soát môi trường không khí hiệu quả, nhiệm vụ cấp thiết là quản trị thông minh, từ sớm, từ xa.

Theo ông Tùng, hiện trong dự thảo luật đã có quy định về quản lý chất lượng môi trường không khí, tuy nhiên nội hàm chưa đủ khi chỉ yêu cầu các tỉnh làm kiểm kê phát thải nhưng không có yêu cầu với quốc gia. Ông cho rằng đây là “khoảng trống” dẫn đến thiếu nền tảng dữ liệu cấp quốc gia.

Bên cạnh đó, Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam cũng lưu ý đến kiểm soát tổng lượng phát thải, bởi dự thảo Luật chưa quy định về kiểm soát tổng lượng phát thải như một công cụ quản lý. Trường hợp không kiểm soát tổng lượng phát thải sẽ không thể bảo đảm quản lý các chỉ tiêu chất lượng không khí, dù từng nguồn thải đều tuân thủ quy định.

Một vấn đề khác được ông Hoàng Dương Tùng đề cập là yêu cầu phối hợp vùng. Trong Luật mới chỉ quy định phối hợp liên vùng, liên tỉnh, đưa ra một số nguyên tắc, nhưng chưa đủ thiết lập một cơ chế quản trị thực chất.

“Tôi nghĩ chúng ta phải bổ sung điều này như một định chế để quản lý, cũng giống như lưu vực sông,” ông Hoàng Dương Tùng nêu quan điểm.

Phân cấp, gắn trách nhiệm của người đứng đầu

Để đảm bảo công tác bảo vệ môi trường, theo dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều Luật Bảo vệ môi trường 2020, chủ tịch ủy ban nhân dân cấp tỉnh sẽ phải chịu trách nhiệm nếu để xảy ra ô nhiễm môi trường trên địa bàn.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, quy định này cũng là cơ sở để bảo đảm phù hợp với việc phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho địa phương theo chủ trương “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm.”

Quan trọng hơn, khi địa phương được trao nhiều quyền hơn trong quyết định và tổ chức thực hiện, cũng đồng nghĩa với việc địa phương phải chịu trách nhiệm trực tiếp về kết quả, đặc biệt trong các lĩnh vực nhạy cảm như môi trường. Thực tế cho thấy các vấn đề ô nhiễm từ nước mặt, không khí đến đất, đều gắn với phạm vi quản lý của địa phương. Vì vậy, việc quy trách nhiệm cụ thể cho người đứng đầu được kỳ vọng sẽ tạo ra “áp lực đủ lớn” để nâng cao hiệu quả quản lý môi trường, đảm bảo kịp thời và hiệu quả hơn.

Điều này cũng hoàn toàn phù hợp với Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường không chỉ là cải thiện một văn bản pháp luật, mà còn là hiện thực hóa tinh thần của Nghị quyết 66, khi pháp luật được xây dựng, thi hành và gắn trách nhiệm rõ ràng với người đứng đầu để phục vụ lợi ích công và phát triển bền vững.

Trên cơ sở đề xuất của các chuyên gia, nhà khoa học, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều Luật Bảo vệ môi trường 2020 cũng sửa đổi nhiều quy định theo hướng linh hoạt hơn trong quản lý. Đơn cử về xả thải, thay vì quy định cứng nhắc, việc đánh giá khả năng chịu tải sẽ được thực hiện theo từng thông số cụ thể, giúp cân bằng yêu cầu bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế.

Về bảo vệ môi trường không khí, Ban soạn thảo bổ sung quy định về dự báo ô nhiễm môi trường không khí bên cạnh quy định về cảnh báo, chuyển từ tư duy “xử lý khi đã xảy ra” sang “phòng ngừa từ sớm, từ xa.”

Dự thảo luật cũng bổ sung quy định nhằm tăng cường kiểm soát phát thải từ hoạt động giao thông; bổ sung cơ sở pháp lý để địa phương, căn cứ điều kiện kinh tế - xã hội và yêu cầu bảo vệ môi trường, xem xét áp dụng biện pháp điều tiết phương tiện giao thông tại một số khu vực, thời điểm.

Bên cạnh đó, dự thảo luật cũng hướng tới quy định hiện đại hóa công cụ điều hành thông qua chuyển đổi số. Hệ thống quản lý môi trường sẽ dựa trên dữ liệu thời gian thực, liên thông giữa trung ương và địa phương, từ đó nâng cao khả năng giám sát và phản ứng nhanh với các sự cố môi trường.

Có thể thấy, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều Luật Bảo vệ môi trường 2020, đang nỗ lực giải bài toán khó: Vừa tạo điều kiện cho phát triển kinh tế, vừa đảm bảo kiểm soát hiệu quả ô nhiễm. Tuy nhiên, trên thực tế, thành công của luật sẽ phụ thuộc không chỉ vào thiết kế chính sách, mà còn ở khả năng thực thi, đặc biệt là trách nhiệm của chính quyền địa phương.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành nhấn mạnh thực tiễn đã để lại bài học sâu sắc: Mọi sự phát triển bỏ qua yếu tố môi trường đều phải trả một cái giá đắt đỏ hơn gấp nhiều lần lợi ích kinh tế thu được.

Xác định tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, cũng đã đặt ra mục tiêu phát triển mạnh mẽ với khát vọng tăng trưởng hai con số, nhưng đi kèm với đó là yêu cầu kiên quyết: “Phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường phải là trung tâm.”

Từ thực tế trên, đại diện lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng phải cải cách thủ tục hành chính, tháo gỡ điểm nghẽn thể chế cho doanh nghiệp, nhưng tuyệt đối không được buông lỏng quản lý môi trường. Tinh thần phân cấp, phân quyền “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” cũng đang được đẩy mạnh.

“Chính vì những đòi hỏi cấp bách đó, việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường 2020 là một yêu cầu tất yếu,” ông Lê Công Thành nhấn mạnh.