Sửa Bộ luật Hình sự: "Định danh" hành vi lừa đảo bằng AI để xử lý hiệu quả tội phạm

"Định danh" phương thức phạm tội mới

Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra nhiều cơ hội trong sản xuất, kinh doanh và đời sống. Tuy nhiên, bên cạnh những tiện ích mang lại, công nghệ này cũng bị các đối tượng lợi dụng để thực hiện các hành vi lừa đảo với thủ đoạn ngày càng tinh vi.

Thời gian gần đây, không ít người trở thành nạn nhân của các cuộc gọi, video hay bản ghi âm được tạo bằng công nghệ deepfake. Chỉ từ vài đoạn dữ liệu thu thập trên mạng xã hội, các đối tượng có thể giả mạo giọng nói, khuôn mặt của người thân, bạn bè, lãnh đạo doanh nghiệp hoặc cán bộ cơ quan nhà nước để tạo lòng tin, yêu cầu chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin cá nhân.

Trong bối cảnh đó, trong Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Bộ Công an đề xuất bổ sung quy định xử lý hành vi "sử dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo hoặc phương tiện công nghệ khác để giả mạo giọng nói, hình ảnh, sinh trắc học, thông tin xác thực nhằm chiếm đoạt tài sản" vào khoản 1 Điều 290.

Trao đổi với Báo Phụ nữ Việt Nam, Luật sư Hoàng Văn Hà (Công ty Luật TNHH ARC Hà Nội) cho rằng việc bổ sung quy định này là yêu cầu tất yếu khi AI đang phát triển rất nhanh và ngày càng bị lợi dụng để thực hiện hành vi phạm tội.

Theo luật sư Hà, mặc dù hiện nay các hành vi lừa đảo bằng AI vẫn có thể bị xử lý theo quy định về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc tội Sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử để chiếm đoạt tài sản, nhưng các quy định hiện hành mới chủ yếu điều chỉnh hậu quả của hành vi phạm tội, chưa phản ánh đầy đủ tính chất nguy hiểm của việc sử dụng AI như một phương thức phạm tội mới.

"Việc bổ sung quy định vào Điều 290 thể hiện sự thay đổi trong tư duy lập pháp, từ chỗ chỉ xử lý hậu quả sang nhận diện rõ phương thức phạm tội. Khi pháp luật 'gọi đúng tên' hành vi thì sẽ góp phần nâng cao hiệu quả phòng ngừa, răn đe và đáp ứng yêu cầu đấu tranh với tội phạm trong thời đại số", luật sư Hoàng Văn Hà nhận định.

Theo ông, quy định mới cũng sẽ tạo thuận lợi hơn cho hoạt động điều tra, truy tố và xét xử. Các cơ quan tiến hành tố tụng sẽ có căn cứ pháp lý rõ ràng để xác định phương thức phạm tội ngay từ giai đoạn khởi tố, thống nhất hơn trong việc thu thập chứng cứ, đánh giá thủ đoạn cũng như xác định mức độ nguy hiểm của hành vi.

Đồng thời, đây cũng là cơ sở quan trọng để tăng cường hợp tác quốc tế trong điều tra các vụ lừa đảo công nghệ cao - loại tội phạm mà phần lớn đều có yếu tố xuyên biên giới.

Chứng cứ điện tử vẫn là bài toán khó

Dù đánh giá cao đề xuất sửa đổi, Luật sư Hoàng Văn Hà cho rằng việc chứng minh một đối tượng đã sử dụng AI để thực hiện hành vi phạm tội trên thực tế sẽ không hề đơn giản.

Theo ông, khó khăn đầu tiên là xác định nguồn gốc của dữ liệu giả mạo. Công nghệ AI hiện nay có thể tạo ra hình ảnh, video hoặc âm thanh với chất lượng rất cao, gần như không thể phân biệt bằng mắt thường.

"Muốn chứng minh đó là sản phẩm do AI tạo ra cần phải có công cụ giám định chuyên sâu và đội ngũ chuyên gia có trình độ tương xứng", luật sư Hà phân tích.

Bên cạnh đó, chứng cứ điện tử có thể bị chỉnh sửa, xóa bỏ hoặc lưu trữ trên các máy chủ đặt ở nước ngoài. Nhiều đối tượng còn sử dụng VPN, tài khoản ẩn danh, tiền mã hóa hoặc các nền tảng xuyên biên giới để che giấu dấu vết, khiến quá trình truy vết gặp nhiều khó khăn và phụ thuộc lớn vào cơ chế hợp tác quốc tế.

Theo luật sư Hà, ngay cả khi xác định được sản phẩm do AI tạo ra, cơ quan điều tra vẫn phải chứng minh được người phạm tội đã chủ động sử dụng công nghệ này với mục đích chiếm đoạt tài sản.

"AI chỉ là công cụ. Điều quan trọng nhất vẫn là chứng minh ý chí và hành vi cố ý của người sử dụng AI để thực hiện tội phạm", ông nhấn mạnh.

Pháp luật phải theo kịp sự phát triển của công nghệ

Theo Luật sư Hà, việc Bộ Công an đề xuất bổ sung quy định xử lý trực tiếp hành vi sử dụng AI để giả mạo nhằm chiếm đoạt tài sản là bước tiến quan trọng, nhưng chưa thể coi là đã bao quát toàn bộ các phương thức phạm tội có thể phát sinh trong tương lai.

AI đang phát triển với tốc độ rất nhanh, trong khi chu kỳ sửa đổi pháp luật thường kéo dài nhiều năm. Nếu quy định chỉ tập trung vào một số công nghệ cụ thể thì rất dễ lạc hậu khi xuất hiện các phương thức mới.

Vì vậy, theo ông, quy định của pháp luật cần được thiết kế theo hướng vừa cụ thể để có thể áp dụng ngay trong thực tiễn, vừa có tính khái quát nhằm thích ứng với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ. Bên cạnh việc liệt kê một số hành vi điển hình, dự thảo nên sử dụng quy định mang tính mở, chẳng hạn như "sử dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo hoặc công nghệ số khác nhằm tạo lập, sửa đổi, làm giả dữ liệu điện tử hoặc thông tin xác thực để thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản". Cách quy định này sẽ giúp pháp luật có khả năng bao quát tốt hơn đối với những phương thức phạm tội mới có thể xuất hiện trong tương lai. 

Đồng thời, việc sửa đổi Bộ luật Hình sự cũng cần được thực hiện đồng bộ với việc hoàn thiện các quy định về chứng cứ điện tử, dữ liệu cá nhân, định danh điện tử, an ninh mạng và tăng cường đầu tư cho công tác giám định số.

Ngoài giải pháp về chế tài, chuyên gia cũng cho rằng cần chú trọng các biện pháp phòng ngừa như xây dựng tiêu chuẩn nhận diện nội dung do AI tạo ra, yêu cầu các nền tảng công nghệ tăng cường cơ chế xác thực, đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến kỹ năng số để người dân nhận biết các thủ đoạn lừa đảo mới.

Theo Luật sư Hà, việc sửa đổi Bộ luật Hình sự lần này không chỉ nhằm xử lý một phương thức phạm tội mới mà còn thể hiện sự chủ động của pháp luật trước những biến đổi nhanh chóng của xã hội số.

"Pháp luật cần theo kịp sự phát triển của công nghệ để mọi hành vi lợi dụng thành tựu khoa học nhằm xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân đều được nhận diện và xử lý kịp thời", luật sư nói.