"Tái sinh guốc mộc" và hành trình biến rác thành tài nguyên

Tái sinh thay vì tái chế

Theo chị Lily Hoàng (sinh năm 1989), guốc mộc không chỉ là một vật dụng, mà là một biểu tượng văn hóa gắn với đời sống người Việt. "Tái sinh guốc mộc" vì thế không đơn thuần là làm lại một sản phẩm cũ, mà là thổi vào đó một vòng đời mới, có thẩm mỹ, có công năng và có tinh thần của thời đại.

Một đôi guốc mộc được tái sinh gồm 2 phần chính: Đế guốc bằng gỗ và phần quai guốc. Phần đế được thiết kế dựa trên cấu trúc bàn chân người Việt, với chiều cao phổ biến 5 - 7cm, vốn là kích thước quen thuộc của guốc truyền thống, đảm bảo sự cân bằng và sức khỏe khi sử dụng. Từ bản thiết kế, các nghệ nhân làng nghề Yên Xá (Triều Khúc, Hà Nội) trực tiếp chế tác, đồng thời Lily Hoàng cũng đang học điêu khắc gỗ để tiếp tục kế nghiệp và chia sẻ kinh nghiệm cho giới trẻ.

Nguồn gỗ được lựa chọn theo 2 hướng: Gỗ khai thác hợp pháp từ các loại gỗ bản địa phổ biến như xoan, đào; hoặc tận dụng gỗ dư từ các xưởng nội thất. Với những thiết kế đặc biệt, guốc mộc còn được làm từ các loại gỗ có giá trị cao hơn như gỗ quế, gỗ hương, phục vụ mục đích quà tặng hoặc ngoại giao.

Phần quai guốc được làm hoàn toàn thủ công, từ vải dư trong quá trình may thời trang, ưu tiên vải sợi tự nhiên, thân thiện với môi trường. Quai guốc có cấu trúc nhiều lớp để vừa bền, vừa êm chân, đồng thời được thêu, vẽ hoặc đính kết thủ công theo từng bộ sưu tập, chủ đề văn hóa hoặc yêu cầu riêng của khách hàng. Công đoạn cuối cùng là đóng guốc bằng đinh đồng thau sản xuất trong nước, được nghiên cứu kỹ về kích thước và độ bám để đảm bảo độ bền lâu dài.

Điểm đáng chú ý là Lily Hoàng không chọn "tái chế" theo nghĩa đơn giản, mà nhấn mạnh khái niệm "tái sinh" - làm mới vật liệu cũ bằng nghệ thuật, để sản phẩm không chỉ dùng được mà còn đẹp và có hồn. Những hạn chế của guốc mộc truyền thống như nặng, phát ra tiếng lớn khi di chuyển cũng được cải tiến bằng cách giảm trọng lượng đế, bổ sung lớp chống trơn trượt và chống ồn, giúp guốc mộc phù hợp hơn với nhịp sống hiện đại.

Hướng thời trang bền vững

Không dừng lại ở việc sản xuất và bán sản phẩm, hành trình tái sinh guốc mộc còn được mở rộng thông qua thời trang bền vững và các hoạt động trải nghiệm cộng đồng. Guốc mộc được kết hợp cùng trang phục để tạo thành những "combo" hoàn chỉnh, giúp người dùng dễ tiếp cận và ứng dụng guốc mộc trong đời sống thường ngày, từ áo dài, váy, đến quần jeans hay trang phục hiện đại.

Song song với đó, Lily Hoàng xây dựng các workshop và mini tour trải nghiệm trong không gian mang hơi thở làng quê. Tại đây, trẻ em, người lớn và cả du khách nước ngoài có thể tham gia các hoạt động văn hóa truyền thống như nhảy sạp, pha trà, chơi trò dân gian, đồng thời trực tiếp đóng guốc mộc, tìm hiểu quy trình chế tác và câu chuyện văn hóa phía sau sản phẩm.

Với trẻ em, đặc biệt là học sinh mầm non và tiểu học, trải nghiệm này giúp hình thành nhận thức sớm về bảo vệ môi trường, trân trọng vật liệu và giá trị lao động thủ công. Với người lớn, đó là không gian hoài niệm, kết nối lại với ký ức văn hóa. Còn với du khách quốc tế, guốc mộc trở thành một sản phẩm văn hóa bản địa có thể mang về, thay vì chỉ là một món đồ lưu niệm đại trà.

Đáng chú ý, mô hình này cũng tạo ra cơ hội việc làm linh hoạt cho nhiều nhóm lao động, từ nghệ nhân, thợ thủ công, sinh viên mỹ thuật đến các bà mẹ bỉm sữa hoặc những người có hoàn cảnh đặc biệt. Các công đoạn may, thêu, vẽ, đính kết đều có thể thực hiện tại nhà, góp phần lan tỏa mô hình sản xuất thủ công gắn với sinh kế bền vững.

Làm việc với vật liệu tái sinh và vải sợi tự nhiên cũng đặt ra nhiều thách thức về kỹ thuật và chi phí.

Vải sợi tự nhiên dễ nhăn, kém bền hơn vải công nghiệp, đòi hỏi tay nghề cao, sự tỉ mỉ và nhiều lớp gia cố. Điều này khiến giá thành sản phẩm cao hơn, nhưng bù lại là độ an toàn, tính thân thiện môi trường và "năng lượng" của sản phẩm thủ công - thứ mà người yêu đồ thủ công có thể cảm nhận được.

Theo chị Lily Hoàng, điều quan trọng nhất mà hành trình này hướng tới không chỉ là một đôi guốc mộc, mà là sự thay đổi trong cách nhìn về rác thải

Thông qua việc làm mẫu, Lily Hoàng mong muốn gợi mở cho cộng đồng, đặc biệt là người trẻ, một cách tiêu dùng khác: Trân trọng đồ dùng cũ, sửa chữa - tái sinh thay vì thay mới hoàn toàn, kéo dài vòng đời sản phẩm và giảm áp lực lên môi trường. Khi một đôi guốc hỏng quai có thể thay quai mới, khi vải thừa có thể trở thành chi tiết trang trí, thì ranh giới giữa "rác" và "tài nguyên" cũng được nhìn lại.