Thử nghiệm đất hiếm: Hà Nội tìm động lực tăng trưởng từ công nghệ

Không có mỏ nhưng thử nghiệm công nghệ chế biến sâu

Phó Chủ tịch UBND TP. Hà Nội Trương Việt Dũng đã ký ban hành Quyết định số 4657/QĐ-UBND, cho phép triển khai thử nghiệm có kiểm soát đối với dự án "Thử nghiệm triển khai sản xuất tổng oxit đất hiếm hàm lượng trên 95% ở quy mô bán công nghiệp từ quặng đất hiếm của Việt Nam". Dự án do Công ty Cổ phần Tư vấn xây dựng và Công nghệ mỏ thực hiện, đặt tại nhà xưởng rộng 1.000 m² thuộc Trung tâm Phát triển và Giao dịch công nghệ Hà Nội, trong Khu Công nghệ cao Hòa Lạc.

Trong thời gian 18 tháng, dự án sẽ trải qua các giai đoạn từ cải tạo nhà xưởng, chạy thử không tải đến vận hành dây chuyền với công suất tăng dần từ 30% lên 100%, trước khi kết thúc thử nghiệm và hoàn trả mặt bằng. Tổng lượng quặng nguyên khai sử dụng được giới hạn tối đa 100 tấn, với công suất thiết kế không quá 100 kg quặng mỗi giờ. Sản phẩm tạo ra cũng không được phép thương mại hóa mà chỉ phục vụ phân tích, kiểm định và hoàn thiện công nghệ.

Những giới hạn này cho thấy bản chất của dự án: Hà Nội chưa xây dựng một ngành công nghiệp đất hiếm mà đang thử nghiệm một công nghệ. Điểm đáng chú ý là quặng được sử dụng có nguồn gốc từ mỏ Đông Pao, Lai Châu, trong khi Hà Nội không sở hữu nguồn tài nguyên này.

Tuy nhiên, giá trị kinh tế của đất hiếm không chỉ nằm ở khâu khai thác. Phía sau một mỏ khoáng sản là cả chuỗi giá trị gồm tuyển quặng, chế biến, tinh luyện, nghiên cứu vật liệu và sản xuất các sản phẩm công nghệ. Càng đi sâu vào chuỗi này, hàm lượng tri thức và công nghệ càng lớn. Hà Nội không có lợi thế về tài nguyên dưới lòng đất, nhưng lại tập trung hệ thống trường đại học, viện nghiên cứu, đội ngũ chuyên gia, doanh nghiệp công nghệ và các không gian nghiên cứu - phát triển như Hòa Lạc.

Vì vậy, một địa phương không sở hữu mỏ vẫn có thể tìm kiếm vị trí trong chuỗi giá trị nếu làm chủ được công nghệ và những công đoạn tạo ra giá trị cao hơn.

Từ 100 tấn quặng đến bài toán tăng trưởng mới

Dự án xuất hiện trong bối cảnh Hà Nội đang đứng trước bài toán lớn hơn: tìm kiếm những động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế Thủ đô. Sáu tháng đầu năm 2026, GRDP Hà Nội tăng 8,22% so với cùng kỳ năm trước. Đây là mức tăng tích cực, song để hướng tới mục tiêu tăng trưởng từ 11% trở lên trong cả năm và duy trì tốc độ cao trong những năm tới, Thành phố cần thêm những động lực mới.

Theo định hướng phát triển giai đoạn 2026-2030, Hà Nội đặt mục tiêu duy trì tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân trên 11%/năm, quy mô GRDP đạt trên 113 tỷ USD vào năm 2030, GRDP bình quân đầu người tối thiểu 12.000 USD và kinh tế số chiếm tối thiểu 40% GRDP. Những mục tiêu này đặt ra yêu cầu rõ hơn về nâng cao năng suất, thúc đẩy khoa học - công nghệ và chuyển dịch sang các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao.

Trong bối cảnh đó, giá trị của dự án đất hiếm không nằm ở việc xử lý 100 tấn quặng, mà ở khả năng kiểm chứng một quy trình công nghệ trong điều kiện gần với sản xuất thực tế. Mục tiêu là sản xuất tổng oxit đất hiếm có hàm lượng trên 95% từ quặng nguyên khai Đông Pao. Đây là bước trung gian quan trọng giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và sản xuất công nghiệp quy mô lớn.

Một công nghệ có thể đạt kết quả trong phòng thí nghiệm nhưng chưa chắc đã vận hành hiệu quả khi nâng quy mô. Khi đó, các yếu tố như khả năng vận hành liên tục, chất lượng sản phẩm, mức tiêu hao nguyên liệu và hóa chất, chi phí sản xuất, xử lý chất thải và an toàn lao động đều phải được kiểm chứng.

Đó cũng là lý do dự án được triển khai theo cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, hay Sandbox. Một tổ giám sát liên ngành được thành lập với sự tham gia của các cơ quan chuyên môn của Hà Nội, Ban Quản lý Khu Công nghệ cao Hòa Lạc và cơ quan quản lý chuyên ngành thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ. Dự án còn được theo dõi thông qua hệ thống camera tại các khu vực trọng yếu và bộ 33 chỉ tiêu KPI về hiệu quả kỹ thuật, chất lượng sản phẩm, môi trường, an toàn lao động và an toàn bức xạ.

Sandbox trong trường hợp này không đồng nghĩa với nới lỏng quản lý. Đây là cách tạo ra một không gian có giới hạn để công nghệ được kiểm chứng trong thực tế, trong khi cơ quan quản lý vẫn theo dõi được rủi ro. Nếu thử nghiệm thành công, dữ liệu thu được sẽ giúp đánh giá khả năng mở rộng công nghệ, đồng thời có thể đóng góp cơ sở thực tiễn cho việc xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn và định mức kinh tế - kỹ thuật về chế biến sâu đất hiếm trong tương lai.

Hòa Lạc và vị trí trong chuỗi giá trị mới

Nếu đặt dự án đất hiếm vào bức tranh phát triển rộng hơn, Hòa Lạc chính là yếu tố đáng chú ý. Trong giai đoạn 2026-2030, Hà Nội đặt mục tiêu thu hút khoảng 25 tỷ USD vốn FDI. Nhưng trong cuộc cạnh tranh thu hút đầu tư công nghệ cao, hạ tầng và quỹ đất không còn là những yếu tố duy nhất.

Các doanh nghiệp công nghệ còn cần nguồn nhân lực chất lượng cao, hệ thống trường đại học, viện nghiên cứu, phòng thí nghiệm và môi trường thuận lợi để nghiên cứu, thử nghiệm công nghệ mới. Đây cũng là những yếu tố Hà Nội đang muốn tập trung tại Hòa Lạc.

Thay vì chỉ là nơi đặt các nhà máy công nghệ cao, Hòa Lạc được kỳ vọng trở thành không gian kết nối nghiên cứu, đào tạo, doanh nghiệp và đổi mới sáng tạo. Việc một công nghệ chế biến sâu đất hiếm được lựa chọn để thử nghiệm tại đây cho thấy một vai trò có thể được mở rộng: Hòa Lạc không chỉ tiếp nhận những công nghệ đã hoàn thiện mà còn có thể trở thành nơi công nghệ mới được đưa ra khỏi phòng thí nghiệm để kiểm chứng trong thực tế.

Nếu mô hình này phát triển, lợi ích đối với Hà Nội sẽ không chỉ đến từ một dự án riêng lẻ. Các hoạt động nghiên cứu - phát triển, kiểm định, tư vấn kỹ thuật, đào tạo nhân lực và cung ứng công nghệ có thể hình thành xung quanh những dự án thử nghiệm. Giá trị khi đó nằm ở cả hệ sinh thái chứ không chỉ ở sản phẩm cuối cùng.

Tất nhiên, còn quá sớm để nói dự án 100 tấn quặng có thể đưa Hà Nội trở thành trung tâm của ngành công nghiệp đất hiếm. Từ một dây chuyền bán công nghiệp đến sản xuất quy mô lớn còn là khoảng cách rất dài, với hàng loạt bài toán về vốn, nguồn nguyên liệu, chi phí, môi trường và thị trường. Đặc biệt, sản phẩm của dự án hiện chưa được phép thương mại hóa nên chưa thể kỳ vọng đóng góp trực tiếp vào doanh thu hay GRDP của Thành phố.

Nhưng xét ở góc độ kinh tế Thủ đô, phép thử này vẫn đáng chú ý. Trong một nền kinh tế đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số, Hà Nội cần những động lực có khả năng nâng cao năng suất, thu hút nhân lực chất lượng cao và tạo ra các hoạt động kinh tế mới.

Hà Nội có thể không sở hữu những mỏ khoáng sản chiến lược, nhưng có thể tìm kiếm vai trò trong chuỗi giá trị của chúng bằng khoa học, công nghệ và năng lực đổi mới sáng tạo.

Thử nghiệm tại Hòa Lạc vì thế không chỉ là câu chuyện xử lý 100 tấn quặng Đông Pao. Xa hơn, đây là phép thử cho một cách tạo giá trị mới của Thủ đô: không nhất thiết phải sở hữu tài nguyên, nhưng có thể tạo ra giá trị từ khả năng nghiên cứu, làm chủ và thương mại hóa công nghệ.