Thư viện làng Cò Đông Xuyên - “trái tim văn hóa” trên quê hương Kinh Bắc

Thực hiện tâm nguyện của người chồng quá cố

Sự ra đời của Thư viện làng cò Đông Xuyên gắn với một nốt trầm trong cuộc đời bà Đào Thị Khanh (sinh năm 1960). Bà là vợ của PGS.TS Nguyễn Đức Lữ, nhà nghiên cứu tôn giáo uy tín, người từng cùng bà ấp ủ ước mơ dựng một tủ sách gia đình để con cháu soi vào mà giữ nếp nhà. Năm 2014, ông đột ngột qua đời sau cơn bạo bệnh, để lại khoảng trống mênh mông và kế hoạch còn dang dở.

Suốt 2 năm, bà Khanh sống trong chông chênh, nhiều lần bật khóc trước những giá sách và bản thảo của chồng, nhưng rồi tự nhủ không thể để nỗi đau hóa thành bi lụy. Câu trả lời cho bà nằm trong chính những trang sách ấy, phải đứng dậy tiếp nối di nguyện. Gạt nước mắt, bà dồn tâm sức xây dựng nhà thờ họ và tủ sách gia đình, tự tay tính từng kích thước, từng gian thờ...

Đến năm 2019, khi khuôn viên thờ tự hoàn thiện cũng là lúc cơ duyên đến. Ông Cao Văn Hà, nguyên Giám đốc Sở Xây dựng tỉnh Bắc Ninh, người khởi xướng phong trào khuyến học, khuyến đọc tại xã Đông Tiến (nay là xã Yên Phong) trong hành trình tìm kiếm những hạt nhân cho phong trào khuyến đọc đã ghé thăm nhà bà. Đứng trước không gian rộng rãi và kho tàng sách quý giá của gia đình, ông Hà đã nhìn thấy một tiềm năng to lớn hơn nhiều so với một tủ sách dòng họ khép kín. Ông chia sẻ với bà về triết lý "muốn đi xa hãy đi cùng nhau", rằng nếu chỉ giữ sách trong nhà thì tri thức chỉ quẩn quanh trong họ tộc, còn nếu mở cửa đón cộng đồng thì giá trị ấy sẽ lan tỏa gấp vạn lần. Câu nói ấy đã giúp bà Khanh nhận ra rằng, mở rộng vòng tay đón dân làng vào đọc sách chính là cách tốt nhất để tri thức của chồng tiếp tục sống và cống hiến.

Ngày 13/12/2020, Thư viện làng Cò Đông Xuyên chính thức ra đời. Từ một người phụ nữ chỉ quen với việc tề gia nội trợ, bà Khanh bắt đầu hành trình "học nghề" thủ thư ở tuổi xế chiều. Vốn có tính cách quyết liệt, làm gì cũng phải "ra ngô ra khoai", bà đi khắp các thư viện tỉnh, học cách phân loại sách, dán nhãn, làm thẻ bạn đọc. Bà không ngại khó, không ngại khổ, bởi bà tâm niệm mỗi cuốn sách được trao đi là một hạt giống thiện lương được gieo xuống mảnh đất tâm hồn của người dân quê mình.

Sự trưởng thành của những đứa trẻ hiếu học

5 năm trôi qua, Thư viện làng Cò Đông Xuyên không còn là một sáng kiến cá nhân, đã trở thành "trái tim văn hóa" của vùng Đông Xuyên. Giá trị của thư viện không đo bằng số lượng đầu sách mà bằng những số phận đã đổi thay sau khi bước qua cánh cổng nhỏ ấy. Trong hàng trăm câu chuyện được thắp lửa từ đây, hành trình của hai anh em Nguyễn Chu Kiên (sinh năm 2001) và Nguyễn Thị Kim Thanh (sinh năm 2007) luôn khiến bà Khanh rưng rưng mỗi khi nhắc lại.

Gia đình hai em làm nghề mộc ở xã Thư Lâm, Hà Nội. Cha mẹ các em là những người lao động chân chất, chưa bao giờ nghĩ đến chuyện con cái theo đuổi con đường học hành. Năm 2019, trong lần đến nhà bà Khanh thi công đồ thờ, sự cần cù của người cha và vẻ rụt rè, ngây thơ của hai đứa trẻ đã khiến bà chú ý. Từ những lần theo bố sang chơi, Kiên và Thanh bắt đầu tò mò với những kệ sách đầy ắp trong nhà bà.

Nhìn ánh mắt say mê của các em khi chạm vào từng cuốn sách, bà Khanh mở rộng vòng tay đón nhận hai anh em như con cháu trong nhà. Bà đặt ra một nguyên tắc giản dị mà quyết liệt: Đã nhận làm con cháu thì phải lấy việc học làm đầu. Từ những buổi đọc sách cuối tuần, Kiên (khi đó đang học lớp 10) dần rời xa những thú vui vô bổ, bắt đầu vùi đầu vào bài vở, đọc thêm sách về kỹ thuật, khoa học, kỹ năng sống. Vai trò của bà Khanh không dừng lại ở việc cho mượn sách. Bà trở thành người định hướng ngành học, chia sẻ kinh nghiệm sống, nhắc nhở nề nếp sinh hoạt cho Kiên và Thanh. Khi hai anh em xa nhà đi học, bà cùng gia đình các em thu xếp chỗ trọ, tự tay sắp xếp phòng ốc cho gọn gàng, ấm cúng. Hằng tuần, bà lại sang thăm, xem các em ăn ở ra sao, học hành thế nào, kịp thời động viên, uốn nắn khi cần.

Sự nâng đỡ bền bỉ ấy đã trở thành bệ phóng cho tương lai của hai anh em. Kiên nay đã tốt nghiệp Đại học Thủy lợi, đứng trong hàng ngũ của Đảng và tiếp tục học cao học tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội. Thanh cũng nối bước anh trai, trở thành sinh viên năm nhất tại ngôi trường kỹ thuật danh tiếng ấy. Với bà Khanh, sự trưởng thành của hai anh em là điều ý nghĩa nhất sau những năm tháng miệt mài mở thư viện miễn phí cho cộng đồng.

Kết hợp văn hóa đọc và nghệ thuật truyền thống

Điều khiến Thư viện làng Cò Đông Xuyên trở nên đặc biệt là sự hòa quyện giữa văn hóa đọc và nghệ thuật truyền thống. Là người con gái gốc làng ca trù Thượng Thôn (xã Yên Phong), bà Khanh luôn đau đáu chuyện giữ gìn vốn cổ của cha ông. Bà đã biến không gian thư viện thành nơi sinh hoạt của Câu lạc bộ Thực hành Văn hóa - Văn nghệ sông Cầu. Tại đây, bà đặt ra một quy tắc thú vị: Bất cứ ai muốn học hát, học đàn đều phải dành ít nhất 15 phút đọc sách trước khi cầm phách, gảy đàn. Quy định tưởng như cứng nhắc ấy lại tạo hiệu ứng tích cực. Các em nhỏ và người dân dần hiểu rằng muốn hát hay, có thần thái thì trước hết phải có tri thức, phải hiểu được chiều sâu văn hóa ẩn sau từng câu chữ Hán - Nôm trong lời ca.

Những buổi tối cuối tuần, làng quê Đông Xuyên yên bình lại vang lên tiếng trống chầu, tiếng đàn đáy, tiếng hát nảy hạt của các "đào nương nhí". Ban ngày, những đứa trẻ cắm cúi bên trang sách; tối đến, chúng uyển chuyển gõ phách, ê a các làn điệu cổ truyền. Hình ảnh các bà, các mẹ và lũ trẻ cùng nhau đọc sách, cùng nhau đàn hát đã xóa nhòa khoảng cách thế hệ, thắp lên niềm tự hào về di sản văn hóa và tình yêu quê hương theo cách tự nhiên nhất.

Hành trình 5 năm chưa phải dài so với lịch sử một vùng đất, nhưng từng ấy thời gian cũng đủ để Thư viện làng Cò Đông Xuyên khẳng định vị thế như một "trái tim văn hóa" của cộng đồng, nơi lưu giữ tri thức, gắn kết người dân. Theo bà Khanh, làm văn hóa đọc cần sự kiên trì và bền bỉ, nên chừng nào còn sức khỏe, bà vẫn muốn Thư viện làng cò Đông Xuyên luôn sáng đèn, soi đường cho những thế hệ mai sau.