Tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia: Đổi mới phương thức quản trị, không để "hòa loãng" mục tiêu chính sách

Hôm nay (19/8), trong phiên làm việc thảo luận tại tổ về định hướng xây dựng dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) và việc tích hợp các Chương trình mục tiêu quốc gia, vấn đề thu hút sự quan tâm lớn của nhiều đại biểu Quốc hội là đề xuất hợp nhất 4 chương trình hiện hành thành một chương trình tổng thể giai đoạn 2026 - 2035. Việc đổi mới phương thức quản lý này được kỳ vọng sẽ khắc phục triệt để tình trạng phân tán, chồng chéo nguồn lực và chậm giải ngân kéo dài trong nhiều năm qua.

Cấp thiết đổi mới phương thức quản lý nguồn lực

Theo Tờ trình của Chính phủ, 4 Chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) hiện hành bao gồm các lĩnh vực: Phát triển văn hóa; hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo; xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững; và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi; chăm sóc sức khỏe, dân số sẽ được đề xuất tích hợp thành Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035. Tổng nguồn lực dự kiến huy động cho giai đoạn này khoảng 808.558 tỷ đồng.

Thực tiễn triển khai giai đoạn 2021 - 2025 cho thấy yêu cầu đổi mới đã trở nên vô cùng cấp thiết. Giai đoạn vừa qua, tổng nguồn lực huy động của 3 Chương trình mục tiêu quốc gia đạt khoảng 1.319.936 tỷ đồng (bằng 202% dự kiến), nhưng giải ngân ngân sách trung ương đến hết năm 2025 chỉ đạt 76,8%, trong đó kinh phí thường xuyên dừng lại ở mức 70,2%. Bộ máy quản lý cồng kềnh. Có lĩnh vực liên quan tới 20 đầu mối, cùng khoảng 45 văn bản quy phạm pháp luật và gần 200 văn bản chỉ đạo, hướng dẫn đã tạo nên tình trạng "vốn chờ dự án, kinh phí chờ nhiệm vụ".

Trước thực trạng đó, các đại biểu Quốc hội cơ bản nhất trí với sự cần thiết đổi mới, khẳng định việc tích hợp các chương trình là hướng đi phù hợp với thực tiễn, tạo cơ hội tổ chức lại cách thức phân bổ, quản lý và đánh giá nguồn lực quốc gia theo hướng lấy hiệu quả thụ hưởng của người dân làm thước đo cuối cùng.

Làm rõ bản chất pháp lý, bảo vệ nguồn lực thường xuyên

Đóng góp ý kiến về cơ sở pháp lý, Đại biểu Vũ Minh Đạo, Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu, nhận định "tích hợp các Chương trình" là một vấn đề mới. Trong khi Luật Đầu tư công hiện chủ yếu quy định các trường hợp thay đổi mục tiêu, quy mô, tổng mức đầu tư, đại biểu đề nghị Ban soạn thảo làm rõ bản chất pháp lý của việc tích hợp, xác định rõ đây là đổi mới phương thức quản lý hay có yếu tố điều chỉnh chủ trương đầu tư để bảo đảm tính thống nhất và thuận lợi khi thực hiện, tránh phát sinh cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan.

Bên cạnh đó, đại biểu cũng lưu ý các chương trình hiện bao trùm nhiều lĩnh vực khác nhau, trong đó có những lĩnh vực khó lượng hóa như văn hóa, phát triển con người, khi tích hợp, nếu thiếu cơ chế ràng buộc rõ ràng, các mục tiêu này có thể bị "hòa loãng", thậm chí bị lấn át bởi những mục tiêu dễ đo đếm hơn. Do đó, cần quy định rõ các mục tiêu, chỉ tiêu cốt lõi mang tính bắt buộc, đồng thời có cơ chế bảo đảm nguồn lực tương ứng để giữ vững định hướng chính sách.

Cùng chung góc nhìn về cơ cấu vốn, Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Đoàn ĐBQH thành phố Hải Phòng, chỉ ra sự chênh lệch cần làm rõ trong hồ sơ trình. Trong dự thảo Nghị quyết của Chính phủ, cơ cấu nguồn lực ngân sách trung ương (345.000 tỷ đồng) gồm 260.000 tỷ đồng vốn đầu tư công và 85.000 tỷ đồng kinh phí thường xuyên. So với phương án ban đầu, vốn đầu tư công tăng 15.800 tỷ đồng, còn kinh phí thường xuyên giảm tương ứng gần 15,7%.

Đánh giá về cơ cấu nguồn vốn, ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng việc tăng vốn đầu tư phát triển là cần thiết, song không nên cắt giảm chi thường xuyên một cách cơ học. Phân tích thực tế ở các lĩnh vực văn hóa, giáo dục, y tế, giảm nghèo, đại biểu chỉ ra rằng nhiều chính sách chỉ thực sự phát huy hiệu quả nhờ nguồn chi thường xuyên, như kinh phí hỗ trợ học sinh nghèo, chăm sóc sức khỏe ban đầu hay hỗ trợ sinh kế cho người dân. Do đó, việc cắt giảm gần 15,7% chi thường xuyên có thể làm ảnh hưởng trực tiếp đến các đối tượng thụ hưởng. 

Đại biểu đề nghị Chính phủ phải có bảng đối chiếu cụ thể, chứng minh việc dịch chuyển dòng vốn không làm đứt gãy hay suy giảm bất kỳ mục tiêu an sinh xã hội nào.

Đại biểu cũng đề nghị phân biệt rành mạch giữa việc cắt giảm chi phí quản lý, hành chính (hội họp, tuyên truyền bộ máy) với các khoản chi thường xuyên trực tiếp tạo ra kết quả của Chương trình (truyền thông y tế chuyên môn, đào tạo, in ấn tài liệu chuyên ngành), tránh quy định quá rộng gây lúng túng cho địa phương khi triển khai.

Phân cấp mạnh mẽ đi đôi với kiểm soát và hỗ trợ vùng khó

Về phân bổ nguồn lực, điểm mới trong đề xuất của Chính phủ là chuyển từ phương thức "phân bổ theo nhu cầu đăng ký" sang kết hợp nhu cầu với kết quả thực hiện mục tiêu, giải ngân, năng lực và điều kiện sẵn sàng; đồng thời tăng phân cấp theo nguyên tắc "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm".

ĐBQH Vũ Minh Đạo đánh giá việc chuyển sang phân bổ theo "năng lực thực hiện" và tăng cường phân cấp là hướng đi đúng. Tuy nhiên, đại biểu cảnh báo nếu chỉ dựa vào năng lực thực hiện có thể làm gia tăng chênh lệch giữa các địa phương, trong khi phân cấp mạnh nhưng thiếu kiểm soát cũng tiềm ẩn rủi ro. Vì vậy, đại biểu đề nghị cần thiết kế tiêu chí phân bổ hài hòa giữa năng lực và mức độ khó khăn, hoàn thiện cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình.

Đồng quan điểm, ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga lưu ý bản chất của Chương trình mục tiêu quốc gia là tập trung nguồn lực cho những địa bàn khó khăn nhất. Nếu lấy tỷ lệ giải ngân làm căn cứ quá mạnh để điều chỉnh giảm vốn của cả giai đoạn, có thể tạo ra "vòng luẩn quẩn": Địa phương khó khăn thì chuẩn bị dự án chậm, giải ngân thấp, dẫn đến bị giảm vốn và càng khó hoàn thành mục tiêu. Đại biểu kiến nghị cần có "hàng rào bảo vệ" đối với mức nguồn lực tối thiểu cho an sinh thiết yếu và phân loại rõ nguyên nhân giải ngân chậm (chủ quan hay khách quan) trước khi điều chỉnh kế hoạch vốn.

Bên cạnh đó, các đại biểu Quốc hội cũng kiến nghị Chính phủ làm rõ "điểm cắt" giữa cơ chế cũ và mới, cắt giảm triệt để các đầu mối, tinh giản hệ thống văn bản hướng dẫn, rà soát lại các công thức, tiêu chí phân bổ vốn và chạy thử trên số liệu thực tế trước khi ban hành chính thức.

Tích hợp để mạnh hơn, tinh gọn để hiệu quả hơn, việc hợp nhất 4 chương trình mở ra cơ chế quản trị linh hoạt và phân cấp triệt để cho địa phương. Khi những điểm nghẽn'về thủ tục được tháo gỡ và mục tiêu an sinh được giữ vững, chương trình tổng thể giai đoạn 2026 - 2035 hứa hẹn sẽ trở thành động lực bứt phá, nâng cao thực chất mức độ thụ hưởng của người dân, nhất là ở các vùng khó khăn.