Tiêu dùng nội địa lập kỷ lục, nhưng sức mua thực "đi chậm"

"Sức mua thực" tăng chậm

Theo số liệu của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng theo giá hiện hành 6 tháng đầu năm 2026 ước đạt 3.889,5 nghìn tỷ đồng, tăng 12,9% so với cùng kỳ năm trước. Đây là mức doanh thu cao nhất từng được ghi nhận trong một nửa đầu năm.

Đà tăng này tiếp tục được duy trì sang tháng 7, khi lũy kế 7 tháng đạt 4.555,8 nghìn tỷ đồng, tăng 13,1% so với cùng kỳ. Riêng tháng 7 đạt 669,1 nghìn tỷ đồng, tăng 14,5% so với cùng kỳ năm 2025.

Tuy nhiên, nếu loại trừ yếu tố giá, mức tăng thực chất của 7 tháng chỉ đạt 7,5%. Con số này cao hơn không nhiều so với mức 7,4% của cùng kỳ năm 2025. Nói cách khác, gần một nửa mức tăng trưởng danh nghĩa 13,1% đến từ yếu tố "giá cả tăng lên", chứ không hoàn toàn phản ánh sức mua thực sự tăng tương ứng.

Xét theo cơ cấu, doanh thu bán lẻ hàng hóa (chiếm tới 75,5% tổng mức) đạt 3.441,2 nghìn tỷ đồng, tăng 12,7%. Đáng chú ý, nhóm tăng mạnh nhất lại là các mặt hàng không thuộc nhu cầu thiết yếu hằng ngày như đá quý, kim loại quý (tăng 28,2%). Điều này phần nào phản ánh xu hướng trú ẩn tài sản của một bộ phận dân cư hơn là tín hiệu tiêu dùng đại chúng khởi sắc.

Về địa bàn, tốc độ tăng trưởng cũng phân hóa khá rõ giữa các tỉnh, thành phố. Trong khi Đà Nẵng, Quảng Ninh dẫn đầu với mức tăng doanh thu bán lẻ hàng hóa trên 14%, thì các đầu tàu kinh tế truyền thống như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh chỉ tăng quanh mức 12,1-12,9%. Sự tương quan này cho thấy động lực tăng trưởng đang có sự dịch chuyển về các địa phương vốn không phải trung tâm tiêu dùng lớn nhất cả nước.

Lý giải cho nghịch lý "doanh thu kỷ lục nhưng sức mua vẫn phục hồi chậm", nhiều chuyên gia đã chỉ ra một loạt nguyên nhân mang tính cơ cấu. Theo phân tích trong báo cáo về bức tranh kinh tế 6 tháng đầu năm 2026, thu nhập của một bộ phận người lao động chưa phục hồi tương xứng với đà tăng trưởng chung, trong khi mặt bằng giá nhiều nhóm hàng hóa, dịch vụ thiết yếu lại tăng lên do tác động của chi phí nguyên liệu, năng lượng và logistics.

Hệ quả là người tiêu dùng có xu hướng thận trọng hơn trong quyết định chi tiêu, ưu tiên các mặt hàng thiết yếu và hạn chế những khoản chi có giá trị lớn.

Phân tích tiêu dùng nội địa — một trong ba cấu phần của "cỗ xe tam mã" tăng trưởng gồm đầu tư, xuất khẩu và tiêu dùng, ông Trần Ngọc Báu, CEO WiGroup, thẳng thắn nhìn nhận tiêu dùng nội địa nhìn chung vẫn phục hồi chậm so với kỳ vọng. Ở góc độ hành vi, xu hướng tiêu dùng cũng đang thay đổi theo hướng ngày càng khắt khe hơn. Người tiêu dùng ưu tiên các mặt hàng thiết yếu, hạn chế mua sắm xa xỉ và tăng cường nấu ăn tại nhà để tiết kiệm chi phí. Nhiều người chuyển sang săn khuyến mãi trên các nền tảng trực tuyến hoặc tạm dừng mua những sản phẩm chưa thực sự cần thiết.

Bà Trần Thị Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà bán lẻ Việt Nam, nhận định xu hướng tiêu dùng đã có sự thay đổi rất mạnh mẽ trong những năm gần đây. Người tiêu dùng quan tâm nhiều hơn đến tính minh bạch của sản phẩm, chất lượng hàng hóa, giá cả, các mặt hàng thiết yếu phục vụ đời sống dân sinh, sản phẩm chăm sóc sức khỏe và sản phẩm thân thiện với môi trường.

Một điểm nghẽn khác được các chuyên gia chỉ ra: Áp lực đối với doanh nghiệp bán lẻ hiện nay không còn đơn thuần là cạnh tranh về giá, mà buộc phải chứng minh được giá trị sử dụng, chất lượng và độ tin cậy của sản phẩm mới có thể thuyết phục khách hàng "xuống tiền". Trong khi đó, nhiều chương trình kết nối cung - cầu vẫn dừng ở các hoạt động xúc tiến ngắn hạn, thiếu tính thực chất và bền vững.

Khuyến mại chỉ giải quyết "phần ngọn"

Trước thực trạng trên, TS. Nguyễn Bích Lâm, nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê (cũ), đưa ra một cảnh báo đáng chú ý: Các chương trình khuyến mãi, hội chợ tuy cần thiết để giải quyết hàng tồn kho và kích thích mua sắm tức thời, nhưng bản chất chỉ giải quyết được "phần ngọn" của vấn đề. Theo ông, để thị trường trong nước thực sự trở thành bệ đỡ bền vững, cần những giải pháp căn cơ hơn, chính là tăng thu nhập thực cho người dân, mở rộng an sinh xã hội, giảm chi phí sinh hoạt và cải thiện niềm tin tiêu dùng. Đây là giải pháp căn cơ, thay vì chỉ trông chờ vào các đợt khuyến mãi hay giảm thuế mang tính tạm thời.

Ông cũng lưu ý, nếu không kịp thời điều chỉnh, điểm nghẽn về sức mua có thể làm hạn chế hiệu quả lan tỏa của các chính sách hỗ trợ xuất khẩu và đầu tư công, ảnh hưởng đến đà tăng trưởng kinh tế trong những năm tiếp theo.

Từ góc độ hiệp hội bán lẻ, bà Trần Thị Phương Lan cho rằng thị trường nội địa không nên chỉ đóng vai trò là nơi tiêu thụ hàng hóa mỗi khi xuất khẩu gặp khó khăn. Cần xác định thị trường nội địa là một trụ cột độc lập — vừa là bệ đỡ cho doanh nghiệp, vừa là động lực tăng trưởng sản xuất của cả nền kinh tế.

Theo bà, để sức mua trong nước tiếp tục đóng góp tích cực trong những tháng cuối năm, cần tập trung vào một số nhóm giải pháp, cụ thể như củng cố liên kết giữa sản xuất và phân phối; khai thác dữ liệu tiêu dùng để định hướng lại sản xuất theo đúng nhu cầu thị trường; nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng Việt Nam.

Đồng thời đưa doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã, các chủ thể OCOP và sản phẩm làng nghề vào hệ thống phân phối hiện đại — thay vì để các nhóm sản xuất nhỏ lẻ này đứng ngoài "sân chơi" bán lẻ chính thống.

Bên cạnh đó, việc phát triển hài hòa giữa hệ thống bán lẻ hiện đại và truyền thống, đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản lý, phân tích thị trường cũng được xem là hướng đi giúp doanh nghiệp nắm bắt nhanh và chính xác hơn nhu cầu thay đổi liên tục của người tiêu dùng.

Ở góc độ chính sách hỗ trợ trực tiếp cho khối doanh nghiệp nhỏ và vừa, ông Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội, đề xuất cần xây dựng các chương trình kết nối cung - cầu theo hướng thực chất hơn, thay vì chỉ dừng lại ở các hoạt động xúc tiến thương mại mang tính thời vụ, ngắn hạn như hiện nay.

Có thể thấy, dù tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng liên tục lập kỷ lục qua từng tháng, bài toán đặt ra cho những tháng cuối năm 2026 không chỉ là duy trì tốc độ tăng trưởng danh nghĩa, mà quan trọng hơn là thu hẹp khoảng cách giữa tăng trưởng danh nghĩa và tăng trưởng thực chất thông qua việc cải thiện thu nhập, ổn định giá cả và củng cố niềm tin tiêu dùng. Chỉ khi những nút thắt mang tính cơ cấu này được tháo gỡ, tiêu dùng nội địa mới có thể thực sự đóng vai trò là bệ đỡ vững chắc cho nền kinh tế.