Trẻ chế pháo nổ dịp Tết: Bài cuối - Trách nhiệm của gia đình nhìn từ góc độ pháp luật

Sau các vụ trẻ tự chế, sử dụng pháo nổ dẫn đến tai nạn hoặc bị xử lý, dư luận thường đặt câu hỏi, nếu người vi phạm là trẻ vị thành niên, trách nhiệm của cha mẹ được xác định đến đâu? Không ít phụ huynh cho rằng đó chỉ là sự bồng bột của tuổi nhỏ. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp luật, hành vi của trẻ luôn gắn với nghĩa vụ quản lý, giáo dục trong gia đình. 

Con vi phạm, cha mẹ có phải chịu trách nhiệm?

Dưới góc độ pháp luật, người chưa thành niên được xử lý theo nguyên tắc riêng, lấy giáo dục là chính. Tuy nhiên, theo luật sư Lê Thị Quyên (Đoàn Luật sư TP Hà Nội), nguyên tắc này không đồng nghĩa trách nhiệm của gia đình được loại trừ. 

"Với trẻ chưa đủ tuổi chịu trách nhiệm theo quy định, cơ quan chức năng có thể áp dụng biện pháp giáo dục tại địa phương, yêu cầu gia đình cam kết quản lý, giám sát. Khi đó, trách nhiệm của cha mẹ thể hiện ở nghĩa vụ theo dõi, không để hành vi tái diễn", luật sư Quyên cho biết.

Ở nhóm trẻ đã đủ tuổi chịu trách nhiệm nhưng nhận thức chưa phát triển đầy đủ, việc xử lý vẫn ưu tiên giáo dục. Tuy nhiên, hậu quả pháp lý có thể mở rộng nếu hành vi gây thiệt hại cụ thể. "Nếu việc sử dụng pháo nổ dẫn đến cháy lan sang nhà khác, làm bị thương người xung quanh hoặc gây thiệt hại tài sản, vấn đề bồi thường dân sự sẽ được đặt ra. Khi đó, trách nhiệm của cha mẹ hoặc người giám hộ được xem xét trên cơ sở nghĩa vụ quản lý, giáo dục con chưa thành niên đã được thực hiện đến đâu", luật sư phân tích.

Luật sư Quyên nhấn mạnh, trách nhiệm của cha mẹ không phải là "chịu phạt thay con", mà là trách nhiệm quản lý. "Nhiều hành vi vi phạm của trẻ hình thành trong cả một quá trình: xem nội dung trên mạng, trao đổi mua bán, nhận hàng, thử nghiệm. Quá trình đó diễn ra trong gia đình. Nếu sự giám sát không được thực hiện, yếu tố quản lý rõ ràng được đặt ra khi xem xét trách nhiệm", Luật sư Quyên nói.

Bà Quyên cũng lưu ý: "Từ ngày 15/12/2025, Nghị định 282/2025/NĐ-CP quy định rõ các mức xử phạt hành chính trong lĩnh vực quản lý, sử dụng pháo. Tùy tính chất, mức độ, hành vi sử dụng trái phép pháo nổ có thể bị phạt đến hàng chục triệu đồng. Các hành vi sản xuất, mua bán, tàng trữ, vận chuyển pháo, thuốc pháo hoặc tiền chất trái quy định cũng bị xử phạt nặng, kèm theo biện pháp tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm".

Theo Luật sư Quyên, chế tài không chỉ nhằm vào các đường dây buôn bán quy mô lớn mà còn áp dụng với hành vi trong đời sống dân cư. "Việc đốt, thử nghiệm pháo tự chế trong khu dân cư, kể cả với mục đích 'cho vui', đều có thể bị xem xét xử lý hành chính. Điều đó cho thấy pháp luật nhìn nhận pháo nổ là yếu tố nguy cơ cao đối với an toàn cộng đồng, không còn là câu chuyện của trò nghịch dại", Luật sư Quyên nói.

Khi hành vi gây hậu quả về người hoặc tài sản, trách nhiệm pháp lý không dừng ở xử phạt hành chính. "Khi có thiệt hại xảy ra, vấn đề bồi thường dân sự được đặt ra độc lập. Việc pháp luật ưu tiên giáo dục người chưa thành niên không đồng nghĩa bỏ qua hậu quả thiệt hại thực tế", luật sư Quyên nhấn mạnh.

Ngăn vi phạm từ chính gia đình

Bên cạnh trách nhiệm pháp lý khi hậu quả đã xảy ra, phần quan trọng hơn nằm ở phòng ngừa, nơi vai trò của gia đình mang tính then chốt. Nhiều vụ việc cho thấy trẻ thử nghiệm pháo tự chế trong phòng riêng, sân nhà hoặc khu dân cư, trong khi cha mẹ không biết con đã xem gì trên mạng, đã đặt mua gì, đang làm gì sau cánh cửa phòng. Khoảng trống này không hình thành trong một ngày, mà là hệ quả của thói quen ít trao đổi, ít theo dõi sinh hoạt trực tuyến của trẻ.

Trong bối cảnh hiện nay, quản lý con không chỉ là giờ giấc sinh hoạt mà còn là môi trường mạng. Cha mẹ cần biết con đang tiếp cận nội dung gì, tham gia nhóm nào, có biểu hiện tò mò quá mức với các nội dung liên quan cháy nổ, hóa chất hay không. Những dấu hiệu như giấu giếm hoạt động trực tuyến, nhận các gói hàng lạ, tự mày mò thử nghiệm vật dụng trong phòng riêng… có thể là tín hiệu cảnh báo sớm.

Song song với giám sát là giáo dục pháp luật gắn với tình huống thực tế. Khi các vụ tai nạn do pháo nổ được phản ánh, đó là cơ hội để cha mẹ trao đổi với con về hậu quả cụ thể, về quy định pháp luật liên quan. Nhận thức rõ hệ quả an toàn và pháp lý giúp trẻ hiểu đây không phải trò thử nghiệm vô hại, mà là hành vi có thể kéo theo trách nhiệm.

Quan trọng hơn, trách nhiệm của cha mẹ mang tính chủ động, không chờ đến khi tai nạn xảy ra, cơ quan chức năng làm việc hay thiệt hại phát sinh mới nhìn lại. Việc thiết lập nề nếp sinh hoạt, nguyên tắc sử dụng internet, thói quen trao đổi cởi mở giữa cha mẹ và con cái chính là "hàng rào" phòng ngừa hiệu quả nhất. Gia đình vì vậy không chỉ là nơi trẻ sinh sống, mà còn là tuyến phòng ngừa vi phạm pháp luật gần nhất.

Vai trò của nhà trường

Bên cạnh gia đình, môi trường học đường cũng gắn bó trực tiếp với trẻ vị thành niên và có vai trò quan trọng trong phòng ngừa các hành vi liên quan đến pháo nổ. Thực tế cho thấy, nhiều em tiếp cận thông tin, trao đổi với bạn bè về các nội dung "thử nghiệm", "chế tạo cho vui" ngay trong trường học. Nếu không được định hướng kịp thời, sự tò mò có thể chuyển thành hành vi ngoài đời thực.

Theo luật sư Lê Thị Quyên, trách nhiệm của nhà trường không dừng ở xử lý kỷ luật khi sự việc đã xảy ra. "Nhà trường có trách nhiệm giáo dục, phổ biến pháp luật cho học sinh, đặc biệt với các nội dung liên quan an toàn, phòng chống cháy nổ. Khi học sinh có biểu hiện tìm hiểu nội dung nguy cơ, giáo viên cần nhận diện sớm để phối hợp với gia đình", bà Quyên nói.

Mối liên hệ giữa gia đình và nhà trường vì vậy cần được duy trì thường xuyên, thay vì chỉ xuất hiện khi có sự cố. Khi phụ huynh không biết con đang tiếp cận nội dung gì trên mạng, còn nhà trường không nắm được sinh hoạt ngoài lớp học, khoảng trống quản lý sẽ hình thành và chính khoảng trống đó tạo điều kiện cho hành vi nguy cơ phát triển.

Từ những "trò nghịch" tưởng vô hại đến vi phạm pháp luật và tai nạn nghiêm trọng chỉ là khoảng cách rất ngắn, nhất là khi trẻ có thể tiếp cận thông tin và vật liệu nguy hiểm ngay trong không gian quen thuộc hằng ngày. 

Pháp luật đã siết chế tài, cơ quan chức năng tăng cường kiểm soát, nhưng tuyến phòng ngừa gần nhất vẫn bắt đầu từ gia đình và nhà trường. Khi người lớn nhận thức đầy đủ trách nhiệm quản lý, giáo dục của mình, nhiều rủi ro có thể được ngăn lại trước khi trở thành thương tích, vi phạm và hệ lụy pháp lý kéo dài.