Trẻ em trong vòng xoáy video ngắn - Bài 3: Trẻ khó kiên nhẫn với thế giới thật

Khó kiên nhẫn với những việc cần tập trung

Theo bác sĩ Bùi Thị Dung, Đơn nguyên Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Nhi Hà Nội, việc trẻ thường xuyên xem video ngắn có thể ảnh hưởng đến khả năng chú ý, kiểm soát cảm xúc, giấc ngủ, tương tác gia đình và hình thành thói quen trì hoãn nhiệm vụ.

Một trong những ảnh hưởng đáng lưu ý khi trẻ liên tục xem video ngắn là sự thay đổi trong cách tiếp nhận thông tin. Các video có thời lượng ngắn thường tạo ra kích thích mới lạ liên tục, khiến trẻ quen với việc tiếp nhận nội dung nhanh và thay đổi thường xuyên. Khi chuyển sang những hoạt động đòi hỏi sự kiên nhẫn như đọc sách, làm bài tập hoặc tham gia một trò chơi có thời lượng dài, trẻ có thể gặp khó khăn trong việc duy trì sự chú ý. Trẻ dễ cảm thấy nhàm chán, bỏ dở nhiệm vụ hoặc khó chờ đợi để hoàn thành một hoạt động.

Bác sĩ Dung cho biết, vấn đề còn thể hiện ở khả năng kiểm soát xung động và cảm xúc. Khi tiếp xúc liên tục với những kích thích nhanh, trẻ có thể trở nên thiếu kiên nhẫn, dễ cáu gắt khi phải chờ đợi hoặc khi không đạt được điều mình mong muốn. Một số trẻ có thể vùng vằng, la hét, thậm chí ném đồ khi bị ngắt khỏi hoạt động đang gây hứng thú.

Giấc ngủ là một vấn đề khác được bác sĩ Dung đặc biệt lưu ý. Sức hấp dẫn liên tục của các video ngắn khiến trẻ khó dừng lại, nhất là khi xem vào thời điểm trước khi đi ngủ. Việc này có thể trì hoãn thời điểm trẻ đi ngủ, làm thời lượng ngủ bị rút ngắn và ảnh hưởng đến trạng thái của trẻ vào ngày hôm sau như khó chịu, uể oải, mệt mỏi, ảnh hưởng đến hoạt động và việc học tập. Theo bác sĩ Dung, cha mẹ cần kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị và tuyệt đối không để trẻ tiếp xúc với màn hình ít nhất 2 tiếng trước khi đi ngủ.

Việc sử dụng thiết bị điện tử quá nhiều còn làm giảm cơ hội giao tiếp trực tiếp. Trong gia đình, thay vì cha mẹ và con cái trò chuyện, cùng chơi hoặc chia sẻ cảm xúc, mỗi người có thể tập trung vào một thiết bị riêng, làm giảm chất lượng tương tác và những cơ hội để trẻ phát triển kỹ năng xã hội. Trẻ cũng có thể bị giảm kỹ năng kết bạn, tạo dựng mối quan hệ mới và xử lý các tình huống phát sinh trong đời sống. Đồng thời làm giảm cơ hội trẻ học cách nhận biết, biểu đạt và chia sẻ cảm xúc với những người xung quanh.

Nếu nội dung trẻ xem không được định hướng, nguy cơ không chỉ nằm ở thời lượng sử dụng mà còn ở chính những gì trẻ tiếp nhận. Theo bác sĩ Dung, trẻ có thể bắt chước những hành vi nguy hiểm hoặc những nội dung không phù hợp xuất hiện trong video, từ đó gây nguy hiểm cho chính mình và những người xung quanh.

Não bộ quen với kích thích nhanh, trẻ khó kiên nhẫn với những điều "chậm"

Bác sĩ Phạm Thị Quỳnh, Khoa Sức khỏe tâm thần (Bệnh viện E) lại phân tích ở khía cạnh trẻ em mới lớn, đang trong giai đoạn quan trọng hình thành sự kiên định về cảm xúc, hành vi và tư duy. Việc tiêu thụ quá nhiều video ngắn có thể khiến trẻ quen với cảm giác được đáp ứng và giải trí gần như tức thì. Bác sĩ ví việc này giống như cho trẻ "ăn đồ ăn nhanh về tinh thần" vì video ngắn tạo ra sự hứng thú nhanh chóng nhưng có thể khiến trẻ khó duy trì sự chú ý đối với những hoạt động đòi hỏi thời gian, sự kiên trì và khả năng chờ đợi.

"Bộ não của trẻ có thể dần quen với việc chỉ phản ứng trước những kích thích mới và mạnh. Khi trở lại với những hoạt động có nhịp độ chậm hơn như đọc sách, nghe giảng hoặc giải một bài toán cần nhiều bước, trẻ có thể cảm thấy khó chịu, nhanh chán và khó duy trì sự tập trung", bác sĩ Quỳnh phân tích.

Thói quen này còn ảnh hưởng đến cách trẻ tiếp nhận thông tin. Trẻ có thể quen với kiểu tiếp nhận nhanh, đơn giản, chuyển từ nội dung này sang nội dung khác mà ít có thời gian suy nghĩ sâu. Trong học tập, điều này có thể trở thành bất lợi bởi nhiều kiến thức đòi hỏi trẻ phải theo dõi một quá trình, hiểu mối quan hệ nguyên nhân - kết quả và kiên nhẫn hoàn thành nhiệm vụ.

Theo bác sĩ, trẻ cũng có thể hình thành xu hướng cần kích thích liên tục. Những hoạt động bình thường như xếp hình, vẽ tranh, đọc truyện hay trò chuyện với cha mẹ vốn cần sự tập trung và không phải lúc nào cũng đem lại cảm giác hào hứng ngay lập tức, trẻ dễ than chán và tìm đến điện thoại khi không có hoạt động giải trí đủ hấp dẫn.

Một yếu tố khiến video ngắn đặc biệt hấp dẫn trẻ là cơ chế đề xuất nội dung liên tục. Theo bác sĩ Quỳnh, trẻ có sự tò mò tự nhiên, trong khi các video liên tục đem đến những "phần thưởng" mới. Ví dụ, trẻ xem một video về đồ chơi, hệ thống có thể tiếp tục đưa ra nhiều video liên quan. Trẻ càng xem, thuật toán càng có thêm dữ liệu để cá nhân hóa nội dung. Từ đó hình thành một vòng lặp khiến trẻ khó chủ động dừng lại.

"Đây là cuộc đối đầu không cân sức giữa một bên là bộ não của trẻ chưa phát triển hoàn thiện và một bên là hệ thống công nghệ có khả năng liên tục phân tích hành vi người dùng. Vì vậy, cha mẹ không nên chỉ trách trẻ thiếu tự chủ mà cần hỗ trợ trẻ thoát khỏi vòng lặp này", bác sĩ Quỳnh nói.

Đáng lo ngại hơn, các video bạo lực, gây sợ hãi, sử dụng ngôn ngữ tục tĩu hoặc cổ súy hành vi lệch chuẩn có thể tác động đến cảm xúc và hành vi của trẻ. Trẻ nhỏ chưa có khả năng phân biệt hoàn toàn giữa thực tế và thế giới ảo nên có thể bắt chước lời nói, hành động mà chúng nhìn thấy. Những trẻ nhạy cảm có thể xuất hiện lo âu, sợ hãi, rối loạn giấc ngủ hoặc ác mộng. Vì vậy, theo bác sĩ Quỳnh, cha mẹ ngoài đặt câu hỏi "con xem bao nhiêu phút mỗi ngày?" cần quan tâm "con đang xem gì?".

Một số dấu hiệu SOS như trẻ tìm cách lén xem điện thoại, nói dối về thời gian sử dụng, giảm giao tiếp với gia đình, từ chối hoạt động ngoài trời, cáu gắt hoặc thay đổi cảm xúc rõ rệt khi bị yêu cầu dừng thiết bị, sử dụng điện thoại như một cách duy nhất để giải tỏa buồn chán, căng thẳng hoặc mệt mỏi, sự phụ thuộc về cảm xúc... cũng cần được quan tâm.

Video ngắn, tầm nhìn ngắn

TS Vũ Thu Hương (nguyên giảng viên ĐH Sư phạm Hà Nội, Trung tâm Cá siêu quậy) chỉ rõ, việc trẻ chìm đắm vào các video ngắn từ 30 đến 60 giây đang âm thầm kích hoạt những bất ổn tâm lý đáng ngại mà cha mẹ rất khó nhận diện.

Ở nhóm trẻ nhỏ, những áp lực tâm lý này có thể ảnh hưởng đến hành vi thông qua các thói quen vô thức như mút tay, cắn móng tay hay nói lắp. Trong khi đó, ở các lứa tuổi lớn hơn, việc tiếp xúc liên tục với các nội dung "siêu ngắn" dễ hình thành nên một lối sống gấp gáp, vội vàng do trẻ mang tâm lý sợ bị chậm trễ hay chịu thiệt thòi. Sự kiên nhẫn bị bào mòn khiến tầm nhìn của trẻ dần bị thu hẹp. Trẻ có xu hướng chỉ quan tâm đến hiện trạng trước mắt mà giảm đi năng lực dự báo hậu quả hay cân nhắc về các diễn tiến tiếp theo của cuộc sống.

Thực tế này phản ánh một bộ não đã quen tiêu thụ những nội dung cụt lủn trên mạng xã hội, từ đó gặp khó khăn trong việc tư duy logic hay kiên nhẫn xem xét vấn đề trong một khoảng thời gian dài hơn.

Hệ lụy đáng lo ngại của thói quen này chính là sự suy giảm khả năng hình dung và liên tưởng ở trẻ. Do mọi nhu cầu về hình ảnh đều được đáp ứng tức thì trên màn hình, trẻ ít còn động lực để tự tưởng tượng. Từ các lớp thực tế về văn hóa đọc, TS Vũ Thu Hương nhận thấy một thực trạng: Nhiều học sinh gặp khó khăn trong việc đọc hiểu. Vì thiếu khả năng liên tưởng, trẻ thường chọn cách đọc lướt, khó ghi nhớ chi tiết và gặp trở ngại ở nhiều môn học, từ việc giải các bài toán có lời văn cho đến các môn khoa học tự nhiên và xã hội.

Hơn nữa, việc lạm dụng hình ảnh ảo - vốn là những lát cắt thiếu đi các yếu tố thực tế như mùi vị, kích cỡ thật và bối cảnh - có thể làm giảm năng lực quan sát thực tế của đứa trẻ. TS Vũ Thu Hương chia sẻ những tình huống đáng ngẫm khi có học sinh lớp 9 không phân biệt được tên gọi các món ăn đời thường, hay nhìn thấy hoa chuối lại nhầm thành một bắp ngô tím. Khi thế giới thực bị thay thế bởi lăng kính ảo, trẻ cũng giảm bớt niềm vui học tập bởi những bài giảng truyền thống khó cạnh tranh về mặt thị giác so với kho nội dung số. Trẻ có nguy cơ rơi vào xu hướng "ảo hóa", quá chú trọng đến hình tượng trên mạng nhưng ngoài đời thực lại sống xuề xòa, thiếu chăm chút và giảm sự chủ động trong giao tiếp thực tế.

Bài sau: Những gì đi vào đầu trẻ qua video ngắn?