Từ chiếc quạt giấy đến đơn hàng online: Hành trình hồi sinh của làng nghề Chàng Sơn

Giữ nghề giữa thời hiện đại

Cách trung tâm Hà Nội khoảng 30 km về phía Tây, làng Chàng Sơn từ lâu nổi tiếng với nghề làm quạt truyền thống. Theo các tư liệu lịch sử và lời kể của những bậc cao niên trong làng, nghề làm quạt nơi đây đã hình thành từ thế kỷ XVIII và từng có thời kỳ phát triển rực rỡ.

Không chỉ phục vụ thị trường trong nước, quạt Chàng Sơn còn được lựa chọn mang sang Pháp tham gia các kỳ “đấu xảo” - những triển lãm quốc tế thời bấy giờ. Đây là minh chứng cho chất lượng, sự tinh xảo và giá trị thẩm mỹ của sản phẩm do những người thợ xứ Đoài tạo nên.

Qua nhiều thế hệ, từ những chiếc quạt mo, quạt nan mộc mạc, người dân Chàng Sơn đã không ngừng sáng tạo để phát triển thêm các dòng quạt giấy, quạt the, quạt lụa hay quạt tranh. Nghề được truyền từ đời này sang đời khác như một phần không thể tách rời trong đời sống của người dân địa phương. 

Hiện nay, dù nhu cầu sử dụng quạt giấy trong đời sống thường nhật không còn nhiều, làng nghề vẫn duy trì quy mô sản xuất với khoảng 200 hộ gia đình theo nghề. Để thích ứng với thị trường, người dân đã thay đổi cách sản xuất, chuyên môn hóa từng công đoạn thay vì một người làm toàn bộ sản phẩm như trước. 

Quy trình được chia thành nhiều khâu riêng biệt: hộ chuyên chẻ nan, hộ chuyên gọt đầu nan, hộ khoan chốt, hộ đảm nhận dán và hoàn thiện sản phẩm. Cách làm này giúp tăng năng suất, đồng thời nâng cao độ tinh xảo của từng chiếc quạt. 

Với bà Nguyễn Thị Thuận (sinh năm 1968, thôn Chàng Sơn 2, xã Tây Phương), nghề làm quạt không chỉ là kế sinh nhai mà còn là ký ức của cả cuộc đời.

Bà kể, từ năm 10 tuổi đã theo người lớn học nghề. Ký ức tuổi thơ của bà gắn với mùi hồ dán, mùi tre nứa và những tờ giấy báo cũ được quét một lớp phẩm màu tím để tạo nên những chiếc quạt mộc mạc đầu tiên. 

“Thế hệ chúng tôi cứ lớn lên theo ông cha để lại nghề rồi nối tiếp mà làm thôi. Đến khi lập gia đình, nếp sống của một người thợ thủ công vẫn không hề thay đổi. Tôi kết hôn và bước vào một gia đình cũng có truyền thống làm nghề. Có lẽ, cái duyên với nghề đã ăn sâu vào máu thịt, khiến tôi không thể rời xa những chiếc quạt”, bà Thuận chia sẻ. 

Hiện nay, bà chỉ đảm nhận công đoạn cuối cùng là dán và hoàn thiện sản phẩm. Tuy không còn làm toàn bộ quy trình như trước nhưng bà vẫn đều đặn gắn bó với nghề mỗi ngày. 

Điều khiến bà Thuận vui hơn cả là nghề truyền thống không bị đứt gãy. Con gái thứ hai của bà đã thành lập công ty chuyên sản xuất quạt truyền thống và quạt cầm tay làm quà tặng, mở ra hướng đi mới chuyên nghiệp hơn cho sản phẩm của gia đình cũng như của làng nghề. 

Theo bà Thuận, chính sự năng động của thế hệ trẻ đã giúp quạt Chàng Sơn tiếp cận được nhiều thị trường mới. 

Nếu trước đây sản phẩm chủ yếu tiêu thụ qua thương lái hoặc các đơn hàng truyền thống thì nay, việc quảng bá và bán hàng đã được thực hiện thông qua website, mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến. Nhờ đó, khách hàng không còn giới hạn trong khu vực mà mở rộng tới nhiều tỉnh, thành và cả thị trường quốc tế. 

Ngoài những chiếc quạt phục vụ nhu cầu sử dụng, sản phẩm của làng nghề còn được đặt làm quà tặng doanh nghiệp, quà lưu niệm cho khách du lịch, quạt quảng cáo hay quạt trang trí nghệ thuật. Chính sự đa dạng về mẫu mã và công năng đã giúp nghề làm quạt thích nghi với nhu cầu của thị trường hiện đại. 

“Mọi giao dịch, quảng bá đều được thế hệ trẻ đưa lên website, mạng xã hội và quản lý một cách bài bản”, bà Thuận kể. 

Giữ nghề cũng là giữ bản sắc văn hóa 

Không chỉ nỗ lực duy trì sản xuất, những người thợ Chàng Sơn còn xem việc lan tỏa giá trị văn hóa của nghề truyền thống là trách nhiệm của mình.

Bà Thuận từng được mời trình diễn, giới thiệu nghề làm quạt tại Đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, các hội nghị doanh nhân từ năm 2003 và nhiều sự kiện văn hóa khác. 

Ngoài ra, những chiếc quạt giấy còn trở thành "nhân vật chính" trong giờ học với trải nghiệm các công đoạn làm quạt cho các em học sinh. Qua những buổi thực hành ấy, những nan tre, tờ giấy và bàn tay khéo léo của người thợ trở thành cầu nối giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về giá trị của nghề thủ công truyền thống.

Giữa vòng quay của công nghệ và sản xuất công nghiệp, từ câu chuyện điển hình của làng quạt Chàng Sơn trở thành một phần ký ức văn hóa của người Việt, mang theo câu chuyện về một làng nghề gần 300 năm tuổi vẫn bền bỉ gìn giữ hồn cốt truyền thống, cho thầy các làng nghề vẫn giữ được nhịp sống riêng. 

Đó là sự kết hợp giữa kinh nghiệm của lớp nghệ nhân đi trước với tư duy đổi mới của thế hệ trẻ, giữa nghề truyền thống với thương mại điện tử, giữa giá trị kinh tế và bản sắc văn hóa, trở thành một phần ký ức văn hóa của người Việt.