Từ thực tiễn chương trình "Mẹ đỡ đầu", đề nghị mở rộng diện trẻ em được nhận làm con nuôi

Sáng 19/10, góp ý dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi), bà Lê Kim Anh, Phó Chủ tịch UB MTTQ Việt Nam thành phố, Chủ tịch Hội LHPN thành phố, đại biểu Quốc hội đoàn thành phố Hà Nội cho biết, qua Chương trình "Mẹ đỡ đầu" do Trung ương Hội LHPN Việt Nam chỉ đạo triển khai từ năm 2022, các cấp Hội đã kết nối, hỗ trợ nhiều trẻ em mồ côi có hoàn cảnh đặc biệt. Riêng tại Hà Nội, Hội đã kết nối, nhận đỡ đầu hơn 1.000 trẻ em mồ côi có hoàn cảnh khó khăn.

Từ thực tiễn làm việc với các gia đình và trẻ em, Chủ tịch Hội LHPN thành phố Hà Nội nhận thấy quy định tại dự thảo Luật dường như đang thu hẹp diện trẻ em có thể được nhận làm con nuôi. Bà đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát để không bỏ sót những trường hợp cần được chăm sóc, nuôi dưỡng trong môi trường gia đình phù hợp.

Bà dẫn chứng một số trường hợp như trẻ sống với ông bà nội hoặc ngoại đã cao tuổi, sức khỏe yếu, hoàn cảnh khó khăn; người cha không xác định được, còn người mẹ đang chấp hành án tù chung thân do vi phạm pháp luật về ma túy. Trường hợp khác là trẻ sống với bà nội, cha đã mất, mẹ bỏ đi và không xác định được nơi ở.

Theo bà Lê Kim anh, những hoàn cảnh này khiến trẻ có nguy cơ không được bảo đảm đầy đủ điều kiện phát triển toàn diện. Nếu không thuộc diện được nhận làm con nuôi, các em có thể gặp khó khăn trong việc tiếp cận những nguồn hỗ trợ cần thiết.

Từ đó, bà Kim Anh đề nghị nghiên cứu bổ sung các nhóm trẻ em có hoàn cảnh phù hợp vào diện được nhận làm con nuôi, đồng thời cân nhắc những trường hợp như trẻ em di cư, trẻ em lánh nạn, tị nạn chưa xác định được cha mẹ hoặc không có người chăm sóc trong thời gian dài.

Siết điều kiện đối với người nhận con nuôi

Điều kiện của người nhận con nuôi cũng là vấn đề được cả nhiều đại biểu quan tâm. Đại biểu Nguyễn Thanh Cầm, đại biểu Quốc hội chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội đồng tình với ý kiến trong báo cáo thẩm tra về việc không cho phép những người đã bị xử lý vi phạm hành chính về hành vi bạo lực gia đình và xâm hại trẻ em nhận con nuôi.

Theo đại biểu, người từng có hành vi bạo lực hoặc xâm hại trẻ em có thể tiếp tục gây nguy cơ đối với sự an toàn của trẻ trong những hoàn cảnh nhất định. Bạo lực có thể tái diễn khi gặp điều kiện, hoàn cảnh phù hợp.

Đối với trẻ em vốn có hoàn cảnh đặc biệt, nữ đại biểu tỉnh Đồng Tháp cho rằng việc được sống trong gia đình an toàn, hạnh phúc và được bảo đảm lợi ích lâu dài là yêu cầu quan trọng. Những người không thể bảo đảm sự an toàn và môi trường sống phù hợp cho trẻ không nên được nhận con nuôi.

Đồng quan điểm, đại biểu Lê Kim Anh đề xuất xem xét các trường hợp đã bị xử lý vi phạm hành chính về phòng, chống bạo lực gia đình hoặc hành vi xâm hại trẻ em, bao gồm cả hành vi không hỗ trợ, can thiệp khi trẻ em bị xâm hại, vào nhóm đối tượng không đủ điều kiện nhận con nuôi.

Theo bà, một số vụ việc bạo lực gia đình không được tố giác kịp thời do tâm lý e ngại, lo ảnh hưởng đến danh dự gia đình. Khi được phát hiện, vụ việc có thể đã gây hậu quả nghiêm trọng. Bà đề nghị cân nhắc kỹ tiền sử bạo lực gia đình, xâm hại trẻ em khi đánh giá điều kiện nhận con nuôi.

Bên cạnh đó, đại biểu Lê Kim Anh cũng đề cập đến trường hợp người bị kết án phạt tù nhưng được hưởng án treo và đang trong thời gian thử thách, đồng thời đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát các điều kiện liên quan. Bà đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát, bổ sung các điều kiện nhằm loại trừ những yếu tố từ người nhận con nuôi và gia đình người nhận con nuôi có thể trực tiếp ảnh hưởng đến sự an toàn, sự phát triển toàn diện của trẻ em trong môi trường gia đình mới.

Liên quan đến quy trình giải quyết việc nuôi con nuôi, đại biểu Lê Kim Anh đề nghị không chỉ dựa vào hồ sơ, giấy tờ hành chính khi thẩm định người nhận con nuôi mà cần có cơ chế đánh giá phù hợp.

Bà đồng tình với việc ứng dụng chuyển đổi số, công nghệ thông tin trong lĩnh vực này, nhưng cho rằng việc nhận con nuôi tác động trực tiếp, lâu dài đến sự an toàn và phát triển của trẻ nên cần quy trình thẩm định chặt chẽ.

Theo đó, bà đề xuất nghiên cứu việc lấy ý kiến cộng đồng dân cư, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội, trong đó có Hội LHPN và Đoàn Thanh niên, khi xem xét, thẩm định người nhận con nuôi.

Nữ đại biểu đoàn thành phố Hà Nội cũng đề nghị bổ sung quy định cụ thể về trách nhiệm giám sát, cơ chế phối hợp và sự tham gia của các tổ chức có vai trò trong công tác bảo vệ trẻ em, nhằm bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ trong quá trình giải quyết việc nuôi con nuôi.

Lấy lợi ích và nguyện vọng của trẻ làm căn cứ lựa chọn

Về thứ tự ưu tiên giải quyết việc nuôi con nuôi tại Điều 17 dự thảo Luật, đại biểu Nguyễn Thanh Cầm - nữ đại biểu đoàn Đồng Tháp đồng tình với các điều kiện và thứ tự ưu tiên được đề xuất, nhưng kiến nghị bổ sung hai căn cứ là lợi ích tốt nhất và nguyện vọng của trẻ em.

Theo đại biểu, nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ phù hợp với tinh thần Luật Trẻ em. Bên cạnh đó, cần lắng nghe nguyện vọng của trẻ trong quá trình lựa chọn gia đình thay thế.

Có trường hợp người lớn mong muốn nhận nuôi một đứa trẻ nhưng bản thân trẻ cảm thấy chưa phù hợp, hoặc mong muốn được nhận làm con nuôi bởi một người khác cũng thuộc diện ưu tiên. Đại biểu dẫn Điều 34 Luật Trẻ em về quyền được bày tỏ ý kiến, nguyện vọng đối với các vấn đề liên quan đến mình.

Theo đại biểu, việc lựa chọn gia đình mà trẻ sẽ gắn bó lâu dài càng cần được xem xét thận trọng. Vì vậy, cần bổ sung căn cứ về nguyện vọng của trẻ, đồng thời đánh giá tổng thể các điều kiện để lựa chọn người có khả năng mang lại lợi ích tốt nhất cho các em.

Đề nghị cấm phân biệt đối xử về giới

Bên cạnh đó, đại biểu Nguyễn Thanh Cầm đề nghị bổ sung hành vi nghiêm cấm phân biệt đối xử về giới trong việc nhận nuôi con nuôi.

Theo đại biểu, có những gia đình nhận con nuôi chỉ vì mong muốn có con trai hoặc con gái. Khi nhận thức về bình đẳng giới chưa đầy đủ, sự phân biệt có thể xuất hiện giữa trẻ em trai và trẻ em gái. Trẻ em thuộc các dân tộc thiểu số hoặc có hoàn cảnh đặc thù, từng trải qua tổn thương cũng có nguy cơ bị đối xử khác biệt.

Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung quy định nghiêm cấm phân biệt đối xử về giới, bảo đảm mọi trẻ em đều được đối xử bình đẳng khi được nhận làm con nuôi.