Từ vụ Đông y Hoàng Minh Đường: Người cao tuổi lạc trong “ma trận thần dược”

"Ma trận" quảng cáo Đông y trên mạng xã hội

Bà Nguyễn Thị H. (62 tuổi, Hà Nội) bị đau xương khớp nhiều năm. Trong một lần lướt Facebook, bà thấy quảng cáo về một bài thuốc Đông y "gia truyền", kèm theo những lời giới thiệu như "chữa khỏi sau 2-3 liệu trình", "không cần đi viện", "đã giúp hàng nghìn người khỏi bệnh".

Tin tưởng, bà để lại số điện thoại. Ngay sau đó, một người tự xưng là "bác sĩ" gọi điện tư vấn, hỏi qua về triệu chứng và nhanh chóng đưa ra phác đồ điều trị. Không có thăm khám trực tiếp, không xét nghiệm, bà vẫn được "kê đơn" và mua thuốc với giá gần 5 triệu đồng. Sau thời gian sử dụng, bệnh không cải thiện, thậm chí có dấu hiệu nặng hơn.

Không chỉ trường hợp bà H., ông Trần Quang M. (68 tuổi, Ninh Bình) cũng từng tin vào quảng cáo chữa bệnh mất ngủ trên TikTok. Theo ông M., các video thường giới thiệu bài thuốc Đông y "gia truyền", kèm theo hình ảnh người bệnh chia sẻ đã ngủ ngon trở lại sau vài tuần sử dụng.

Sau khi để lại số điện thoại, ông M. được tư vấn qua điện thoại với những lời khẳng định chắc chắn về hiệu quả điều trị. Tin tưởng, ông mua một liệu trình thuốc với giá hơn 3 triệu đồng. Tuy nhiên, sau khi sử dụng, tình trạng mất ngủ không cải thiện; khi tìm cách liên lạc lại, trang TikTok từng tư vấn đã biến mất.

Thực tế cho thấy, mô hình hoạt động của nhiều cơ sở tương tự khá giống nhau: quảng cáo rầm rộ trên TikTok, Facebook, YouTube; tạo niềm tin bằng hình ảnh bác sĩ, bệnh nhân, phản hồi tích cực; sau đó dẫn dắt người bệnh để lại thông tin và tư vấn qua điện thoại như một quy trình khám chữa bệnh thực thụ.

Các nội dung quảng cáo thường sử dụng những cụm từ mang tính khẳng định tuyệt đối như "chữa khỏi hoàn toàn", "hiệu quả 100%", "không tái phát"… hoặc gắn với các yếu tố như "gia truyền", "bí quyết nhiều đời", "đông y chuẩn bài"… nhằm tạo cảm giác tin cậy. Trong khi đó, người cao tuổi, với tâm lý tin vào kinh nghiệm dân gian, mong muốn điều trị nhanh và ít có điều kiện kiểm chứng thông tin trên mạng, lại là nhóm dễ bị tác động nhất.

Không gian mạng, với tốc độ lan truyền nhanh và khả năng tiếp cận rộng, đang trở thành "mảnh đất màu mỡ" cho các quảng cáo chữa bệnh thổi phồng công dụng, trong khi việc kiểm soát nội dung trên các nền tảng xuyên biên giới vẫn còn nhiều khoảng trống.

Đáng chú ý, vụ Đông y Hoàng Minh Đường vừa bị cơ quan công an triệt phá, cho thấy mức độ nghiêm trọng của loại hình vi phạm này. Theo cơ quan chức năng, đây là đường dây có tổ chức, lợi dụng danh nghĩa phòng chẩn trị y học cổ truyền để lừa đảo người bệnh trên phạm vi rộng. Các đối tượng sử dụng danh xưng "lương y", "bài thuốc gia truyền", quảng cáo sai sự thật, đồng thời tư vấn, kê đơn qua điện thoại, mạng xã hội khi chưa được phép.

Cơ quan điều tra xác định đường dây đã bán hàng chục nghìn đơn thuốc, thu lợi hàng trăm tỷ đồng; vụ việc đã bị xử lý theo hướng án hình sự. Quy trình khép kín từ quảng cáo – tư vấn – bán thuốc được tổ chức bài bản, đánh trúng tâm lý người bệnh, đặc biệt là người cao tuổi.

Sai từ nguyên tắc Đông y đến hành vi vi phạm pháp luật

Theo bác sĩ Hoàng Sầm, Chủ tịch Viện Y học bản địa Việt Nam, việc tư vấn và kê đơn qua điện thoại hoặc mạng xã hội không thể thay thế quy trình khám chữa bệnh trong Đông y. Ông cho biết, Đông y chẩn đoán bệnh dựa trên 4 phương pháp: Vọng (quan sát), Văn (nghe, ngửi), Vấn (hỏi bệnh) và Thiết (sờ nắn, bắt mạch) để tổng hợp triệu chứng, đánh giá toàn diện tình trạng người bệnh.

Trong thực tế, khi tư vấn từ xa, bác sĩ có thể thực hiện một số bước như hỏi bệnh (Vấn), quan sát qua hình ảnh (Vọng), thậm chí trao đổi thêm thông tin hoặc kết quả xét nghiệm người bệnh cung cấp. Tuy nhiên, bước "Thiết" (bắt mạch) gần như không thể thực hiện, trong khi đây là khâu quan trọng để đưa ra chẩn đoán chính xác.

"Chỉ cần thiếu một trong 4 phương pháp, việc chẩn đoán đã không còn đầy đủ", bác sĩ Sầm nhấn mạnh. Theo ông, khám trực tuyến chỉ mang tính tham khảo, không thể thay thế khám trực tiếp, đặc biệt trong các trường hợp bệnh phức tạp hoặc khi bác sĩ chưa đủ cơ sở để đưa ra kết luận.

Theo Bác sĩ Hoàng Sầm, không chỉ dừng lại ở quy trình khám, Đông y còn tuân thủ nguyên tắc cá thể hóa điều trị. Mỗi bệnh nhân có thể trạng khác nhau, biểu hiện bệnh khác nhau nên cần được kê đơn riêng biệt. Một số bài thuốc kinh điển có thể áp dụng rộng, nhưng phần lớn trường hợp cần điều chỉnh theo từng người. Do đó, việc quảng cáo một bài thuốc có thể dùng cho nhiều người, thậm chí "ai dùng cũng khỏi", là không phù hợp với nguyên tắc chuyên môn.

Bên cạnh đó, bác sĩ Hoàng Sầm cũng cho biết, người hành nghề Đông y phải có bằng cấp, chứng chỉ hành nghề và việc quảng cáo sản phẩm, dịch vụ y tế phải được cơ quan có thẩm quyền cấp phép. Việc quảng cáo tùy tiện trên mạng xã hội là không đúng quy định.

Dưới góc độ pháp lý, TS. Luật sư Đặng Văn Cường (Đoàn Luật sư Hà Nội) cho biết, pháp luật Việt Nam có nhiều quy định nhằm kiểm soát hoạt động quảng cáo, đặc biệt trong lĩnh vực liên quan đến sức khỏe. "Việc sử dụng các cụm từ như 'chữa khỏi', 'hiệu quả tuyệt đối', 'cam kết 100%' là hành vi bị pháp luật nghiêm cấm", Luật sư Cường nhấn mạnh.

Theo Luật Quảng cáo, nội dung quảng cáo phải trung thực, chính xác, không gây hiểu nhầm về công dụng sản phẩm. Hành vi vi phạm có thể bị xử phạt hành chính từ 60–80 triệu đồng, tùy mức độ. Đáng chú ý, nếu hành vi quảng cáo gian dối gây hậu quả nghiêm trọng hoặc có dấu hiệu chiếm đoạt tài sản, các cá nhân, tổ chức liên quan còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về các tội danh như quảng cáo gian dối, lừa dối khách hàng hoặc lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Liên quan đến hoạt động tư vấn qua điện thoại, Luật sư Cường cho biết, pháp luật hiện hành vẫn xác định khám chữa bệnh phải được thực hiện trực tiếp tại cơ sở có đăng ký và do người có chuyên môn thực hiện. Việc tư vấn từ xa chỉ mang tính tham khảo, không thể thay thế hoạt động khám chữa bệnh chính thức.

Theo Luật sư, việc xử lý các hành vi vi phạm trên môi trường mạng hiện nay còn gặp nhiều khó khăn. Các đối tượng thường sử dụng tài khoản ảo, dễ dàng xóa dấu vết và lập lại kênh mới khi bị phát hiện.

Ngoài ra, các nền tảng xuyên biên giới như Facebook, YouTube, TikTok có tốc độ lan truyền thông tin nhanh, trong khi cơ chế kiểm duyệt nội dung y tế còn hạn chế, dẫn đến việc quảng cáo sai sự thật vẫn tồn tại trong thời gian dài trước khi bị xử lý. Thậm chí, một số đối tượng còn sử dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo để giả mạo hình ảnh, giọng nói của bác sĩ nhằm tăng độ tin cậy cho quảng cáo, khiến người dân khó phân biệt thật – giả.

Cần tăng "lá chắn" cho người cao tuổi

Từ góc độ chuyên môn, bác sĩ Hoàng Sầm khuyến cáo người dân không nên tin vào các quảng cáo chữa bệnh lan truyền trên mạng, đặc biệt khi không rõ nguồn gốc thuốc hoặc không có người chịu trách nhiệm chuyên môn. Ông cũng cho rằng, trong mọi trường hợp, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám trực tiếp, đặc biệt khi có dấu hiệu bệnh phức tạp hoặc kéo dài.

Trong khi đó, TS. luật sư Đặng Văn Cường cho biết, khi mua phải sản phẩm không đúng như quảng cáo, người dân có thể phản ánh đến các cơ quan chức năng như Sở Y tế, Hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, lực lượng quản lý thị trường hoặc cơ quan công an nếu có dấu hiệu vi phạm pháp luật.

Thực tế cho thấy, người cao tuổi là nhóm dễ bị tổn thương trước các quảng cáo này do tâm lý tin vào thuốc Đông y, hạn chế trong việc tiếp cận và kiểm chứng thông tin trên môi trường số, trong khi nhu cầu chăm sóc sức khỏe lại cao.

Từ vụ việc liên quan đến Đông y Hoàng Minh Đường, có thể thấy rằng, bên cạnh việc hoàn thiện khung pháp lý và siết chặt quản lý quảng cáo trên không gian mạng, việc nâng cao nhận thức của người dân, đặc biệt là người cao tuổi, chính là "lá chắn" quan trọng để hạn chế những "cái bẫy" tương tự trong tương lai.