Từ vụ Khánh Sky bị khởi tố: "Soi" "giang hồ mạng" bằng góc nhìn tâm lý học tội phạm

Từ khát vọng được công nhận đến quá trình "trượt dốc đạo đức"

Theo Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu - Chuyên gia tội phạm học, nhu cầu được công nhận, được chú ý và khẳng định giá trị bản thân là một nhu cầu tự nhiên của con người. Nếu trong xã hội truyền thống, sự ghi nhận thường đến từ tri thức, lao động và những đóng góp thực chất thì trong thời đại số, mạng xã hội lại tạo ra một cơ chế hoàn toàn khác. Chỉ cần một video gây sốc, một phát ngôn lệch chuẩn hay một hành động phản cảm, một người vô danh có thể trở nên nổi tiếng chỉ sau vài giờ.

Dưới góc nhìn tâm lý học tội phạm, rất hiếm người ngay từ đầu đã chủ đích lựa chọn con đường phạm pháp. Quá trình này thường bắt đầu bằng những hành vi tưởng như vô hại như phát ngôn ngông cuồng, khoe khoang lối sống bất cần hoặc cố tình tạo tranh cãi để thu hút sự chú ý.

"Khi những nội dung đó thu hút hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu lượt xem, não bộ sẽ ghi nhận đây là một phần thưởng tâm lý. Danh tiếng ảo nhanh chóng được chuyển hóa thành tiền bạc, hợp đồng quảng cáo, hoạt động kinh doanh hoặc sự tung hô của một bộ phận người hâm mộ. Chính cơ chế phần thưởng này tạo ra cảm giác hưng phấn và khiến nhiều người ngày càng phụ thuộc vào sự công nhận của cộng đồng mạng", ông phân tích.

Thượng tá Hiếu cho rằng, theo thời gian, những chuẩn mực đạo đức vốn có bắt đầu bị bào mòn. Điều từng bị coi là sai trái dần được hợp lý hóa bằng những suy nghĩ như "ai cũng làm như vậy", "tôi chỉ đang giải trí" hay "không ai bị tổn hại". Khi ranh giới giữa đúng và sai trở nên mờ nhạt, cá nhân sẽ dễ dàng bước qua những giới hạn của pháp luật để duy trì sự nổi tiếng.

Đáng chú ý, một nghịch lý của mạng xã hội là không phải nội dung tích cực nào cũng được lan truyền mạnh mẽ, trong khi những hành vi lệch chuẩn, phản cảm hay bạo lực lại có khả năng thu hút sự chú ý đặc biệt.

Trong tâm lý học hành vi, phần thưởng luôn có tác dụng củng cố hành động. Khi một hành vi sai trái liên tục mang lại lượt xem, tiền bạc và danh tiếng, người thực hiện sẽ dần coi đó là con đường đúng để đạt được thành công. Thay vì đánh giá hành vi bằng chuẩn mực đạo đức hay pháp luật, họ bắt đầu nhìn vào những con số hiển thị trên màn hình điện thoại.

"Hàng triệu lượt thích, bình luận và chia sẻ có thể tạo ra một 'ảo giác xã hội', khiến người tạo nội dung tin rằng mình đang được cộng đồng công nhận. Cảm giác tội lỗi dần suy giảm bởi xung quanh luôn tồn tại những tiếng nói cổ vũ, bao biện hoặc thần tượng hóa", ông nhận định.

Đó cũng là lý do nhiều trường hợp dù đã bị xử phạt vẫn tiếp tục tái phạm. Họ không chỉ bị hấp dẫn bởi lợi ích vật chất mà còn rơi vào trạng thái "nghiện sự chú ý". Khi sự nổi tiếng giảm sút, họ buộc phải tạo ra những cú sốc mới, những hành vi táo bạo hơn để kéo sự chú ý quay trở lại.

"Đây chính là cơ chế 'leo thang hành vi' trong tâm lý học tội phạm. Những gì từng gây sốc ngày hôm qua sẽ nhanh chóng trở nên bình thường vào ngày hôm nay, buộc cá nhân phải liên tục đẩy giới hạn lên cao hơn", ông nói.

"Giang hồ mạng" và những tác động âm thầm đến giới trẻ

Theo Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, trong xã hội hiện nay, người sản xuất nội dung độc hại hoàn toàn nhận thức được hậu quả mà mình gây ra. Tuy nhiên, họ thường đánh giá thấp tác động xã hội hoặc tự thuyết phục bản thân rằng mình chỉ đang "làm nội dung giải trí".

Trong tâm lý học tội phạm, cơ chế này được gọi là "trung hòa trách nhiệm". Người thực hiện cố gắng tách mình khỏi hậu quả bằng cách cho rằng người xem phải tự chịu trách nhiệm về lựa chọn của họ hoặc cho rằng những tác động tiêu cực là quá xa vời để phải quan tâm.

Thực tế, nhóm chịu ảnh hưởng lớn nhất lại là thanh thiếu niên - những người đang trong giai đoạn hình thành nhân cách và hệ giá trị, trong khi khả năng kiểm soát hành vi và tư duy phản biện chưa hoàn thiện.

"Khi liên tục tiếp xúc với hình ảnh những 'giang hồ mạng' giàu có, nổi tiếng, có nhiều người theo dõi, một bộ phận giới trẻ rất dễ hình thành nhận thức sai lệch rằng sự ngông cuồng, bạo lực và bất chấp pháp luật là con đường ngắn nhất dẫn tới thành công", ông cảnh báo.

Hệ quả, theo ông, không chỉ dừng lại ở việc thần tượng hóa các hình mẫu phản xã hội mà còn có thể dẫn đến sự xuống cấp về chuẩn mực đạo đức, gia tăng bạo lực học đường, hành vi bắt chước nguy hiểm và thái độ coi thường pháp luật.

Ông cho rằng sẽ là sai lầm nếu chỉ xử phạt một vài cá nhân với kỳ vọng có thể chấm dứt hiện tượng "giang hồ mạng". Bởi đằng sau mỗi nhân vật lệch chuẩn là cả một hệ sinh thái xã hội đang nuôi dưỡng và tiếp sức cho sự tồn tại của họ.

Để cắt đứt vòng lặp này, trước hết cần làm suy giảm cơ chế phần thưởng dành cho các nội dung độc hại thông qua việc kiểm soát khả năng kiếm tiền, hạn chế mức độ lan truyền và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng.

Bên cạnh đó, theo vị chuyên gia, cần xây dựng cho thế hệ trẻ một "hệ miễn dịch số" đủ mạnh, bao gồm kỹ năng nhận diện thông tin sai lệch, tư duy phản biện và năng lực chống lại sự thao túng của các giá trị ảo.

"Gia đình, nhà trường và xã hội phải cùng nhau kiến tạo những hình mẫu tích cực, giúp người trẻ hiểu rằng thành công thực sự không được đo bằng số lượt theo dõi hay những phút giây nổi tiếng nhất thời, mà bằng tri thức, nhân cách, lao động và trách nhiệm với cộng đồng", ông nhấn mạnh.

Khép lại, ông cho rằng cuộc chiến chống lại hiện tượng "giang hồ mạng" không đơn thuần là cuộc chiến với một vài cá nhân nổi loạn trên Internet mà còn là cuộc cạnh tranh giữa hai hệ giá trị: một bên là tri thức, sự tử tế và trách nhiệm xã hội; bên kia là sự nổi tiếng bất chấp chuẩn mực. "Tương lai của thế hệ trẻ sẽ phụ thuộc vào việc xã hội lựa chọn tôn vinh hệ giá trị nào", ông nói.