Từ vụ khởi tố người làm nhục nhà văn Gào: Những "bản án" trên mạng xã hội

Nó có thể bắt đầu từ một phát ngôn, một hành động, một scandal hay đơn giản là một người mà ai đó không thích. Ban đầu chỉ là vài lời bình luận. Rồi những lời bình luận tập hợp thành một nhóm. Những bài viết cũ được đào lại, những hình ảnh được tìm kiếm, những mối quan hệ được lần theo. Người thân, bạn bè, đồng nghiệp, thậm chí con cái cũng có thể bị kéo vào.

Một con người, từ lúc nào không biết, trở thành một "hồ sơ" để đám đông phán xét. Câu chuyện của nhà văn Vũ Phương Thanh, được biết đến với bút danh Gào, là một trường hợp như vậy.

Ngày 29/9, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Gia Lai cho biết đã khởi tố vụ án về tội Làm nhục người khác sau khi giải quyết tố giác của bà Thanh. Theo thông tin từ cơ quan điều tra, nội dung tố giác liên quan những bài viết, bình luận và tin nhắn mà bà cho rằng đã xúc phạm danh dự, nhân phẩm của mình trên Facebook, Messenger, Zalo trong nhiều năm. Một phụ nữ 37 tuổi bị bà Thanh trực tiếp tố giác đã bị khởi tố bị can để điều tra.

Nhưng câu chuyện không chỉ nằm ở một vụ án. Nó đặt ra một câu hỏi lớn hơn: đến đâu thì quyền phê phán một người trên mạng xã hội biến thành quyền truy đuổi và hủy hoại một con người?

Khi cộng đồng mạng trở thành… quan tòa

Gào kể rằng từ năm 2018, chị phải đối mặt với các nhóm antifan trên nhiều nền tảng. Trong nhiều năm, chị lựa chọn không đọc, không phản ứng. Đến năm 2025, chị bắt đầu lập vi bằng và thu thập tài liệu. Theo lời chị, hồ sơ hiện đã lên tới gần 2.000 trang.

Một người xuất hiện trước công chúng không thể đòi hỏi tất cả mọi người phải thích mình. Người đó cũng phải chịu trách nhiệm về những gì mình nói và làm. Chính Thanh cũng thừa nhận mình từng có những phát ngôn chưa đúng mực khi còn trẻ và cho rằng những sai lầm ấy cần được nhìn nhận một cách trung thực.

Nhưng từ quyền phê phán đến quyền làm nhục là một khoảng cách rất lớn. Công chúng có quyền nói rằng một người đã sai. Nhưng công chúng không vì thế có quyền tùy tiện xúc phạm họ.

Một người có thể bị phản đối vì quan điểm của mình. Nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc người khác có quyền đào bới mọi ngóc ngách đời tư, công kích ngoại hình, truy tìm các mối quan hệ, công khai thông tin cá nhân hoặc lôi con cái họ vào cuộc.

Đặc biệt, con cái không phải là phần mở rộng của một cuộc tranh luận giữa người lớn. Một đứa trẻ không thể có lỗi chỉ vì cha hoặc mẹ nó từng nói điều gì đó mà người khác không thích.

Đó không còn đơn thuần là phê phán. Nó có thể trở thành một hình thức truy đuổi, một sự bao vây, một sự khủng bố và hủy hoại đời sống riêng tư của người khác.

Bản án không thời hạn

Một bản án của tòa án, dù nghiêm khắc đến đâu, vẫn có một nguyên tắc căn bản: người bị kết án chấp hành hình phạt theo thời hạn và điều kiện pháp luật quy định.

Còn "bản án" trên mạng xã hội thì khác. Nó không có hội đồng xét xử. Không có luật sư bào chữa. Không có thủ tục tranh tụng. Không có cơ chế buộc người phán xét phải chịu trách nhiệm về những kết luận họ đưa ra. Không có những căn cứ pháp luật rõ ràng. Đáng sợ hơn, nó gần như không có ngày mãn hạn.

Những bài viết có thể tồn tại nhiều năm, những bức ảnh có thể được sao chép hàng trăm lần. Một câu chuyện có thể bị cắt khỏi hoàn cảnh ban đầu, rồi được kể lại bằng một phiên bản khác. Một sai lầm của mười năm trước có thể được đào lên hôm nay như thể nó vừa xảy ra sáng nay.

Một người có thể đã thay đổi, trưởng thành, sửa chữa sai lầm, nhưng trên mạng xã hội, "hồ sơ" về họ vẫn có thể tiếp tục được bổ sung bằng những lời bình luận mới.

Đó là một nghịch lý của thời đại số: con người có thể được quyền bắt đầu lại nhưng internet trong tay những người cố chấp thì không dễ dàng cho họ cơ hội đó.

Không ai được trao quyền làm quan tòa chỉ vì có một chiếc điện thoại

Mạng xã hội đã đem lại cho mỗi người một quyền lực chưa từng có. Chỉ với một chiếc điện thoại, một người có thể ghi hình người khác, chụp màn hình một cuộc trò chuyện, đăng một bài viết và chỉ trong vài giờ đưa một câu chuyện riêng tư đến hàng vạn người.

Có những người coi mạng xã hội như một tòa án lưu động. Bất cứ khi nào cảm thấy mình bị xúc phạm, bị đối xử không đúng, bị va chạm quyền lợi hoặc đơn giản là tức giận với ai đó, họ lập tức đưa hình ảnh, video, thông tin của người khác lên mạng để "nhờ cộng đồng phân xử".

Họ có thể không biết đầy đủ câu chuyện, có thể chưa kiểm chứng thông tin, có thể chỉ nghe một phía và như một câu nói thường được nhắc lại nhiều lần "ai cũng là nạn nhân trong câu chuyện của mình".

Khi họ đăng đám đông lập tức xuất hiện. Chửi bới, phán xét, miệt thị, truy tìm danh tính, nơi làm việc… và họ tiếp tục sao chép và phát tán thông tin.

Một sự việc vốn chỉ cần giải quyết giữa hai người hoặc bằng một cơ quan có thẩm quyền, trong chốc lát có thể biến thành một cuộc hành hình công khai trên không gian mạng.

Đáng nói là trong không ít trường hợp, người đưa thông tin lên mạng lại tin rằng mình đang làm điều đúng đắn.

Nhưng ý thức mình đang bảo vệ công lý không tự động biến một hành vi thành hợp pháp. Pháp luật không chỉ bảo vệ người mà chúng ta thích, pháp luật cũng bảo vệ cả người mà chúng ta không thích. Đó chính là lý do xã hội cần pháp luật thay vì cần một đám đông tự xử.

Làm sạch mạng xã hội không phải là làm cho mọi người ngừng tranh luận

Bởi vậy, nói đến "làm sạch mạng xã hội" không thể hiểu đơn giản là làm cho mạng xã hội trở thành một nơi chỉ có những lời tử tế. Xã hội cần tranh luận, cần phản biện, cần chỉ ra cái sai, thậm chí là bày tỏ sự phẫn nộ trước những hành động độc ác, phi nhân tính.

Nhưng một xã hội văn minh phải biết phân biệt giữa phê phán và làm nhục, phản biện và truy đuổi, đưa thông tin và phát tán đời tư, cảnh báo cộng đồng và kích động đám đông.

Pháp luật hiện hành đã xác định hành vi xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của người khác có thể cấu thành tội Làm nhục người khác; việc sử dụng mạng internet, mạng viễn thông, phương tiện điện tử để thực hiện hành vi là một tình tiết được quy định tại khoản 2 Điều 155 Bộ luật Hình sự. Nhưng pháp luật chỉ là đường biên cuối cùng.

Trước khi một hành vi đi đến mức phải xử lý bằng pháp luật, vẫn còn một thứ quan trọng hơn: văn hóa ứng xử của mỗi người. Không phải chuyện gì chúng ta nhìn thấy cũng cần đưa lên mạng. Không phải ai làm mình tức giận cũng cần bị cả cộng đồng biết đến. Không phải một người sai thì con họ cũng sai. Không phải bạn bè của một người bị cộng đồng phản đối thì họ cũng phải chịu trách nhiệm. Và càng không thể coi một người đã từng sai là người vĩnh viễn mất quyền được sống một cuộc đời khác.

Một xã hội văn minh không phải là xã hội không có những người đáng bị phê phán. Đó là xã hội biết phê phán một con người mà không cần phải hủy diệt họ. Nói cách khác, có thể bày tỏ sự bất bình với hành vi lệch chuẩn nhưng vẫn không phủ nhận phẩm giá của con người đó.