Vì sao doanh nghiệp thành lập mới và giải thể cùng tăng mạnh?

Có đơn hàng nhưng vẫn thấp thỏm vì dòng tiền

Những ngày này, xưởng sản xuất của chị Nguyễn Thị Mai Phương, giám đốc một doanh nghiệp chế biến thực phẩm tại Hà Nội, vẫn sáng đèn từ sáng sớm. Công nhân đều có việc làm, đơn hàng từ các siêu thị và đại lý vẫn đều đặn. Thế nhưng, điều khiến nữ doanh nhân này trăn trở không phải là tìm khách hàng mới, mà là làm sao duy trì được dòng tiền để doanh nghiệp vận hành thông suốt.

"Nguyên liệu phải thanh toán ngay khi nhập, tiền lương công nhân đến kỳ không thể chậm, nhưng hàng bán ra nhiều đối tác phải 45 - 60 ngày mới thanh toán. Có lúc doanh nghiệp vẫn hoạt động nhưng tài khoản gần như không còn tiền mặt. Chỉ cần một hợp đồng thanh toán chậm là cả kế hoạch sản xuất bị đảo lộn", chị chia sẻ.

Câu chuyện của doanh nghiệp chị Mai Phương không phải trường hợp cá biệt. Tại nhiều địa phương, không ít doanh nghiệp nhỏ vẫn duy trì được đơn hàng, vẫn nhìn thấy cơ hội mở rộng sản xuất khi thị trường dần phục hồi, nhưng lại gặp khó trong việc cân đối dòng tiền, kiểm soát chi phí và duy trì hoạt động trong bối cảnh sức mua chưa phục hồi đồng đều.

Đó cũng là một phần lý giải cho bức tranh doanh nghiệp 6 tháng đầu năm 2026 với hai gam màu trái ngược.

Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), trong 6 tháng đầu năm, cả nước có 111,7 nghìn doanh nghiệp đăng ký thành lập mới, tăng 22,5% so với cùng kỳ năm trước. Cùng với 58,1 nghìn doanh nghiệp quay trở lại hoạt động, tổng số doanh nghiệp gia nhập và tái gia nhập thị trường đạt gần 169,8 nghìn doanh nghiệp, tăng 11,2%. Bình quân mỗi tháng có khoảng 28,3 nghìn doanh nghiệp gia nhập hoặc quay trở lại thị trường.

Không chỉ tăng về số lượng, chất lượng dòng vốn gia nhập thị trường cũng được cải thiện. Tổng vốn đăng ký của các doanh nghiệp thành lập mới đạt hơn 1,352 triệu tỷ đồng, tăng 64,8%; vốn đăng ký bình quân đạt khoảng 12,1 tỷ đồng/doanh nghiệp, tăng 34,5% so với cùng kỳ năm trước. Cùng với phần vốn đăng ký bổ sung của các doanh nghiệp đang hoạt động, tổng lượng vốn bổ sung vào nền kinh tế trong 6 tháng đầu năm đạt gần 3,1 triệu tỷ đồng, tăng 11,3%.

Đáng chú ý, doanh nghiệp thành lập mới tăng ở cả ba khu vực của nền kinh tế. Trong đó, khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản tăng 41,6%; công nghiệp - xây dựng tăng 37,2%; dịch vụ tăng 18,1%. Những con số này cho thấy niềm tin đầu tư đang lan tỏa ở nhiều lĩnh vực, phản ánh kỳ vọng tích cực của cộng đồng doanh nghiệp vào triển vọng phục hồi của nền kinh tế.

Tuy nhiên, bức tranh vẫn còn một gam màu trầm. Trong 6 tháng đầu năm, gần 24 nghìn doanh nghiệp hoàn tất thủ tục giải thể, tăng tới 94,7%; hơn 41,2 nghìn doanh nghiệp ngừng hoạt động chờ giải thể, tăng 21%; và 85,9 nghìn doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh có thời hạn, tăng 6,3%. Bình quân mỗi tháng có khoảng 25,2 nghìn doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường.

Nói cách khác, tốc độ gia nhập thị trường đang tăng nhanh, nhưng tốc độ đào thải cũng chưa hề chậm lại. Đây chính là nghịch lý lớn nhất của bức tranh doanh nghiệp nửa đầu năm 2026.

Nếu nhìn vào số liệu, có thể thấy niềm tin của khu vực kinh tế tư nhân vẫn được duy trì nhờ nền kinh tế vĩ mô ổn định, đầu tư công được đẩy mạnh, xuất khẩu phục hồi cùng nhiều chủ trương cải cách thể chế và phát triển kinh tế tư nhân. Tuy nhiên, gia nhập thị trường mới chỉ là bước khởi đầu; điều quyết định sức sống của doanh nghiệp lại nằm ở khả năng tồn tại và phát triển sau khi thành lập.

Nhiều chuyên gia cho rằng, doanh nghiệp thành lập mới và doanh nghiệp giải thể cùng tăng không phải là hai xu hướng đối lập mà phản ánh quá trình sàng lọc khi nền kinh tế bước vào giai đoạn cạnh tranh khốc liệt hơn. Đáng chú ý, nhóm dễ bị tổn thương nhất vẫn là doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp siêu nhỏ và hộ kinh doanh - khu vực chiếm khoảng 97% tổng số doanh nghiệp cả nước. Đây cũng là nơi có đông phụ nữ làm chủ doanh nghiệp, điều hành cơ sở sản xuất, kinh doanh hoặc khởi nghiệp từ quy mô hộ gia đình.

Mỗi doanh nghiệp rời thị trường không chỉ đồng nghĩa với một giấy phép kinh doanh bị xóa tên. Đằng sau đó còn là những dây chuyền sản xuất phải dừng lại, việc làm của người lao động bị ảnh hưởng, những kế hoạch đầu tư dang dở và cả khát vọng khởi nghiệp phải tạm gác lại.

Bởi vậy, câu hỏi đặt ra không chỉ là vì sao số doanh nghiệp giải thể tăng mạnh, mà quan trọng hơn là làm thế nào để những doanh nghiệp đã dũng cảm bước vào thị trường có thể đứng vững, phát triển và lớn lên. Đó cũng là bài toán của môi trường kinh doanh và các chính sách hỗ trợ khu vực kinh tế tư nhân trong giai đoạn mới.

Không thiếu cơ hội, điều doanh nghiệp thiếu là sức chống chịu

Nếu nhìn vào các chỉ số kinh tế vĩ mô, năm 2026 mang đến nhiều kỳ vọng cho cộng đồng doanh nghiệp. Theo Cục Thống kê, GDP 6 tháng đầu năm tăng 8,18% so với cùng kỳ - mức cao nhất của cùng kỳ trong gần hai thập kỷ. Động lực tăng trưởng đến từ sự phục hồi của cả ba khu vực kinh tế, cùng với đà tăng của xuất khẩu, đầu tư công, du lịch và tiêu dùng trong nước. Bức tranh này cũng góp phần thúc đẩy 111,7 nghìn doanh nghiệp thành lập mới và hàng chục nghìn doanh nghiệp quay trở lại hoạt động.

Tuy nhiên, tăng trưởng của nền kinh tế không đồng nghĩa với việc mọi doanh nghiệp đều được hưởng lợi như nhau. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, cơ hội vẫn hiện hữu, nhưng khả năng nắm bắt cơ hội lại phụ thuộc vào sức chống chịu.

Khác với các doanh nghiệp lớn có tiềm lực tài chính, phần lớn doanh nghiệp nhỏ vận hành bằng vốn tự có hoặc vốn vay ngắn hạn. Chỉ cần đối tác thanh toán chậm, giá nguyên liệu tăng hoặc sức mua giảm, dòng tiền có thể đứt gãy. Vì vậy, không ít doanh nghiệp có đơn hàng nhưng vẫn không dám mở rộng sản xuất, thậm chí phải từ chối hợp đồng vì thiếu vốn lưu động.

Theo nhiều chuyên gia, điểm nghẽn hiện nay không chỉ nằm ở lãi suất mà còn ở khả năng tiếp cận tín dụng. Nhiều doanh nghiệp có phương án kinh doanh khả thi nhưng thiếu tài sản bảo đảm hoặc chưa đáp ứng điều kiện vay vốn, khiến dòng tín dụng chưa thực sự chảy đến đúng đối tượng cần hỗ trợ.

Bên cạnh áp lực về vốn là gánh nặng chi phí. Sau nhiều biến động của thị trường, chi phí nguyên liệu, logistics, mặt bằng và nhân công đều tăng, trong khi sức mua phục hồi chưa đồng đều. Để giữ khách hàng, nhiều doanh nghiệp buộc phải chấp nhận giảm biên lợi nhuận, khiến nguồn lực tái đầu tư ngày càng eo hẹp.

Đối với các doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ, áp lực càng lớn khi phần lớn hoạt động trong lĩnh vực thương mại, bán lẻ, thực phẩm, dịch vụ hay giáo dục - những ngành phụ thuộc trực tiếp vào sức mua của thị trường. Không ít nữ doanh nhân cho biết điều họ lo nhất không phải là thiếu đơn hàng mà là duy trì dòng tiền để trả lương, thanh toán tiền thuê mặt bằng, nguyên liệu và các chi phí cố định.

Một "điểm nghẽn" khác là chi phí tuân thủ. Việc thực hiện các quy định về hóa đơn điện tử, thuế, kế toán, bảo hiểm xã hội hay lao động là yêu cầu tất yếu, nhưng với doanh nghiệp siêu nhỏ và hộ kinh doanh đang chuyển đổi lên doanh nghiệp, đây vẫn là gánh nặng đáng kể về thời gian và chi phí. Nhiều hiệp hội doanh nghiệp kiến nghị cải cách thủ tục hành chính cần đi vào thực chất hơn, giúp giảm chi phí tuân thủ để doanh nghiệp có thêm nguồn lực đầu tư cho sản xuất và đổi mới công nghệ.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Văn Thân, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (VINASME), cho rằng doanh nghiệp nhỏ và vừa không chỉ cần những giải pháp hỗ trợ trước mắt mà quan trọng hơn là một môi trường đầu tư kinh doanh thông thoáng, cải cách thể chế mạnh mẽ và khả năng tiếp cận bình đẳng các nguồn lực phát triển. Theo ông, khi những "điểm nghẽn" về thể chế và nguồn lực được tháo gỡ, doanh nghiệp mới có điều kiện nâng cao sức chống chịu và phát triển bền vững.

Nhìn rộng hơn, việc doanh nghiệp giải thể gia tăng cũng phản ánh quá trình sàng lọc của nền kinh tế. Tuy nhiên, nếu nhóm rời thị trường chủ yếu là doanh nghiệp nhỏ, doanh nghiệp mới thành lập và hộ kinh doanh chuyển đổi thì đó là tín hiệu cho thấy sức chống chịu của khu vực kinh tế tư nhân vẫn còn hạn chế.

Điều đáng lo không phải doanh nghiệp thiếu đơn hàng, mà là thiếu sức chống chịu để biến đơn hàng thành doanh thu và lợi nhuận. Vì vậy, bài toán đặt ra hiện nay không chỉ là khuyến khích thành lập doanh nghiệp mới, mà quan trọng hơn là tạo điều kiện để doanh nghiệp có thể tồn tại, tích lũy và phát triển bền vững. Khi những "điểm nghẽn" về vốn, chi phí và môi trường kinh doanh được tháo gỡ, khu vực kinh tế tư nhân mới có thể phát huy đầy đủ vai trò là động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế.

Khơi thông nguồn lực để doanh nghiệp không chỉ "ra đời" mà còn "lớn lên"

Những con số về doanh nghiệp thành lập mới và giải thể trong nửa đầu năm 2026 cho thấy một thực tế: khởi nghiệp chưa phải là đích đến, mà chỉ là điểm khởi đầu. Điều quan trọng hơn là làm thế nào để doanh nghiệp đủ sức đứng vững trong những năm đầu hoạt động - giai đoạn dễ tổn thương nhất trước biến động của thị trường.

Từ góc độ cộng đồng doanh nghiệp, ông Phạm Tấn Công, Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho rằng cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh phải đi vào thực chất, lấy doanh nghiệp làm trung tâm của quá trình cải cách. Theo ông, việc giảm chi phí tuân thủ, bảo đảm tính ổn định và khả năng dự báo của chính sách sẽ tạo niềm tin để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư, mở rộng sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh. Khi khu vực kinh tế tư nhân phát triển bền vững, đây sẽ là một trong những động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế.

Tinh thần này cũng đang được Chính phủ cụ thể hóa thông qua việc tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, cắt giảm chi phí tuân thủ, khơi thông dòng vốn và thúc đẩy chuyển đổi số. Mục tiêu không chỉ là gia tăng số lượng doanh nghiệp thành lập mới, mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp phát triển bền vững.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng chính sách cần hướng mạnh hơn tới khu vực doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và hộ kinh doanh - lực lượng chiếm phần lớn số doanh nghiệp của nền kinh tế và cũng là nơi có nhiều phụ nữ làm chủ. Không ít hộ kinh doanh có thị trường, có đơn hàng nhưng vẫn e ngại chuyển đổi lên doanh nghiệp vì thiếu vốn, thiếu kỹ năng quản trị và lo ngại chi phí tuân thủ gia tăng.

Vì vậy, cùng với cải cách thủ tục hành chính, điều doanh nghiệp mong đợi là khả năng tiếp cận tín dụng thuận lợi hơn, các chương trình hỗ trợ thiết thực về quản trị, chuyển đổi số, kết nối thị trường và một môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định để có thể yên tâm đầu tư dài hạn. Khi những "điểm nghẽn" về vốn và chi phí được tháo gỡ, doanh nghiệp mới có điều kiện tích lũy, mở rộng sản xuất và nâng cao sức cạnh tranh.

Với chị Mai Phương, giữ được doanh nghiệp không đơn thuần là giữ một cơ sở sản xuất. Đó là giữ việc làm cho hàng chục lao động, giữ uy tín với khách hàng và giữ niềm tin rằng những người dám khởi nghiệp vẫn có cơ hội lớn lên bằng chính năng lực của mình.

Có lẽ, đó cũng là điều mà nền kinh tế cần lúc này. Bởi phía sau mỗi doanh nghiệp được giữ lại không chỉ là một pháp nhân tiếp tục tồn tại trên thị trường, mà còn là việc làm, thu nhập của nhiều gia đình và niềm tin vào môi trường kinh doanh. Vì thế, nghịch lý "doanh nghiệp thành lập mới tăng, doanh nghiệp giải thể cũng tăng mạnh" không chỉ đặt ra bài toán về số lượng, mà còn là yêu cầu nâng cao chất lượng phát triển của khu vực kinh tế tư nhân. Chỉ khi doanh nghiệp không chỉ được thành lập mà còn đủ sức lớn lên, những con số trên báo cáo thống kê mới thực sự chuyển hóa thành tăng trưởng, việc làm và động lực phát triển bền vững của nền kinh tế.