Vì sao mùi hoa sữa khiến nhiều người đau đầu, buồn nôn?

Trao đổi với Báo Phụ nữ Việt Nam, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, lý giải những tác động của mùi hoa sữa đối với sức khỏe và cách hạn chế ảnh hưởng khi tiếp xúc.

Người thấy thơm, người lại thấy "không chịu nổi"

Hoa sữa gắn với ký ức mùa thu Hà Nội. Nhưng một mùi hương đẹp trong ký ức không có nghĩa luôn dễ chịu trong mọi hoàn cảnh. Khi hoa nở đồng loạt, người đi ngang có thể chỉ thoáng ngửi thấy, còn người sống cạnh những cây đang nở phải tiếp xúc nhiều giờ mỗi ngày.

Về y khoa, phản ứng với mùi phụ thuộc cường độ, thời gian tiếp xúc, mức độ nhạy cảm và tình trạng sức khỏe. Vì vậy, cùng một tuyến phố, có người thấy thơm, có người đau đầu, nôn nao. Không nên coi người khó chịu là "yếu" hoặc cho rằng họ đang tưởng tượng ra triệu chứng.

Cơ quan Đăng ký chất độc và bệnh tật Hoa Kỳ (ATSDR) ghi nhận mùi trong môi trường có thể đi kèm đau đầu, buồn nôn, chóng mặt, nghẹt mũi, cay mắt và kích ứng họng. Các triệu chứng thường giảm khi không còn tiếp xúc. Đây là bằng chứng về mùi môi trường nói chung, không phải kết luận rằng mọi người ngửi hoa sữa đều gặp vấn đề sức khỏe.

Điều cần làm là phân biệt ba vấn đề: phản ứng với mùi hương, dị ứng với phấn hoa và ngộ độc. Chúng không đồng nghĩa, cũng không có cùng cơ chế. Mùi có thể gây khó chịu ở người nhạy cảm; phấn hoa sữa có khả năng gây dị ứng; nhưng không thể chỉ dựa vào cảm giác "nồng đến choáng" để kết luận có ngộ độc.

Vì sao ngửi mùi lại đau đầu, buồn nôn?

Mũi không chỉ giúp nhận biết mùi. Một số chất có tính kích ứng còn tác động lên các nhánh cảm giác của dây thần kinh sinh ba tại vùng mũi, góp phần tạo cảm giác cay, rát hoặc khó chịu. Hệ khứu giác và hệ cảm giác này có liên hệ với những mạng lưới xử lý cảm giác, cảm xúc và đau trong não.

Tuy nhiên, ngưỡng ngửi thấy mùi, ngưỡng kích ứng và ngưỡng gây độc là những khái niệm khác nhau. Có chất được con người phát hiện bằng khứu giác ở mức thấp hơn mức gây tác hại độc chất. Vì vậy, độ nồng mà một người cảm nhận không phải thước đo trực tiếp của độc tính.

Đối với đau đầu, mối liên hệ có cơ sở khoa học đáng chú ý nhất nằm ở chứng đau nửa đầu, còn gọi là migraine. Đây là bệnh lý thần kinh, không đơn giản chỉ là đau ở một bên đầu. Cơn bệnh có thể đi kèm buồn nôn, sợ ánh sáng, sợ tiếng động và khó dung nạp mùi.

Một tổng quan hệ thống năm 2025, gồm 58 nghiên cứu với 22.299 bệnh nhân migraine, ước tính khoảng 47,8% có tình trạng ác cảm hoặc nhạy cảm với mùi, gọi là osmophobia. Khoảng 40,1% báo cáo cơn migraine liên quan đến tác nhân mùi. Những tỷ lệ này thuộc nhóm bệnh nhân migraine và các loại mùi nói chung, không phải tỷ lệ người đau đầu do hoa sữa ở Hà Nội.

Migraine liên quan đến hệ thống dây thần kinh sinh ba - mạch máu, tức mạng lưới thần kinh cảm giác có liên hệ với mạch máu và màng bao quanh não. Một chất truyền tin quan trọng là CGRP, tham gia truyền tín hiệu đau, làm tăng độ nhạy thần kinh và có tác dụng giãn mạch. Tuy nhiên, cơ chế chính xác khiến mùi khởi phát migraine vẫn chưa được hiểu đầy đủ.

Bởi vậy, có thể nói mùi hoa sữa nồng là yếu tố cần tránh đối với người nhận thấy nó thường xuyên liên quan đến cơn đau. Không nên khẳng định ngửi hoa sữa chắc chắn gây tổn thương não hay "viêm màng não".

Cũng cần nhìn theo chiều ngược lại: đôi khi cơn migraine đã bước vào giai đoạn báo trước, khiến người bệnh nhạy cảm với mùi hơn. Mùi lúc này có thể là thứ họ nhận thấy khi cơn đang tới, chứ chưa chắc là nguyên nhân duy nhất.

Buồn nôn, chóng mặt có thể xuất hiện trong phản ứng với mùi môi trường hoặc đi cùng migraine. Không thể chỉ từ những triệu chứng ấy kết luận người bệnh bị tụt huyết áp, thiếu máu não hay ngộ độc; muốn xác định cần đánh giá lâm sàng tương ứng.

Khó chịu vì mùi khác với dị ứng phấn hoa

Mùi hương và phấn hoa không phải một thứ. Cảm giác đau đầu, nôn nao khi gặp mùi mạnh không đủ để chẩn đoán dị ứng. Ngược lại, người dị ứng phấn hoa có thể xuất hiện triệu chứng đường hô hấp dù không thấy mùi quá khó chịu.

Khả năng gây dị ứng của phấn hoa sữa có bằng chứng nghiên cứu trực tiếp. Một công trình tại miền Đông Ấn Độ khảo sát 140 bệnh nhân dị ứng hô hấp, trong đó 40 người, tương đương 28,57%, có thử nghiệm lẩy da dương tính với chiết xuất phấn hoa Alstonia scholaris. Các nhà khoa học cũng xác định những protein có khả năng gắn với kháng thể IgE.

Con số này cần được đọc đúng: đối tượng nghiên cứu là người đã có bệnh dị ứng hô hấp, không phải mẫu đại diện cho dân số. Kết quả không có nghĩa gần 30% người dân Hà Nội dị ứng hoa sữa. Thử nghiệm da xác nhận sự mẫn cảm; để xác định dị ứng có ý nghĩa lâm sàng còn phải đối chiếu bệnh sử và triệu chứng khi tiếp xúc.

Ở người dị ứng qua trung gian IgE, dị nguyên có thể kích hoạt tế bào mast giải phóng histamin và các chất trung gian. Đây là phản ứng miễn dịch, khác với khó chịu đơn thuần trước một mùi quá mạnh.

Nghiên cứu trên chuột cũng cho thấy, phấn hoa sữa có thể gây viêm đường thở dị ứng. Tuy nhiên, dữ liệu thực nghiệm không cho phép suy ra rằng mọi người tiếp xúc với hoa ngoài phố đều có nguy cơ hen nặng như nhau.

Những người nào cần chú ý hơn?

Người mắc hen phế quản cần đặc biệt lưu ý nếu mùi mạnh thường đi kèm ho, tức ngực, khò khè hoặc khó thở. Người có bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), khí phế thũng cũng có thể nhạy cảm hơn với mùi môi trường. Mức độ ảnh hưởng tùy từng người, không nên coi hoa sữa là nguyên nhân chắc chắn của mọi đợt bệnh nặng lên.

Người mắc migraine nên chú ý nếu tiếp xúc với mùi nồng thường xuyên đi trước cơn đau kèm buồn nôn, sợ ánh sáng hoặc tiếng động. Người có tiền sử dị ứng phấn hoa cần theo dõi những biểu hiện như hắt hơi, ngứa mũi, ngứa mắt, chảy nước mắt. Có cơ địa dị ứng không đồng nghĩa chắc chắn dị ứng hoa sữa.

Phụ nữ mang thai có thể thấy một số mùi khó chịu hơn, nhưng không nên giải thích đơn giản rằng thai kỳ luôn làm khứu giác "nhạy gấp nhiều lần". Thai phụ thấy nôn nao khi gặp mùi hoa sữa nên chủ động tránh tiếp xúc. Không có cơ sở từ những nghiên cứu này để khẳng định ngửi hoa sữa gây hại cho thai hoặc tất yếu dẫn đến nôn nghén nặng. Trẻ nhỏ và người cao tuổi cũng thuộc nhóm có thể nhạy cảm hơn với mùi môi trường.

Giảm tiếp xúc, không cố chịu đựng

Khi bắt đầu khó chịu, biện pháp đầu tiên là rời khu vực có mùi đậm, tìm không gian dễ chịu hơn và nghỉ ngơi. Người đã biết mình nhạy cảm có thể đổi tuyến đi bộ, tránh đứng lâu dưới tán cây đang nở hoặc điều chỉnh hoạt động ngoài trời. Nếu mùi tràn vào nhà, có thể tạm đóng cửa phía nguồn mùi trong thời gian nồng nhất.

Không nên dùng thêm nước hoa, xịt phòng để "át" mùi nếu bản thân nhạy cảm với hương liệu. Thêm một mùi mạnh có thể thêm một tác nhân khó dung nạp. Người có bệnh nền cần tiếp tục điều trị theo hướng dẫn, không tự tăng thuốc hay dùng thuốc chống dị ứng chỉ vì đau đầu khi ngửi hoa.

Một cách hữu ích là ghi nhật ký: thời điểm, nơi tiếp xúc, thời gian kéo dài, triệu chứng và mức độ cải thiện sau khi rời nguồn mùi. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá mối liên hệ, thay vì quy mọi biểu hiện trong mùa hoa cho cùng một nguyên nhân.

Từ góc nhìn y tế công cộng, phản ánh của cư dân cần được xem xét khi lựa chọn vị trí và mật độ cây trồng. Muốn đánh giá nguy cơ tại một tuyến phố, cần dữ liệu về tiếp xúc và sức khỏe; chưa thể từ cảm giác mùi nồng suy ra nồng độ độc hại hoặc mức nguy cơ bệnh tật. Thông điệp quan trọng nhất là lắng nghe cơ thể, nhưng không suy diễn quá mức. Hoa sữa có thể dễ chịu với người này và trở thành gánh nặng với người khác. Không phủ nhận triệu chứng, không thổi phồng độc tính và không đánh đồng mọi người là cách tiếp cận phù hợp để hương thu tồn tại hài hòa với sức khỏe cộng đồng.