Vì sao nữ nông dân thường bị bỏ qua trong các chương trình thích ứng với biến đổi khí hậu?

Cộng đồng cùng hưởng lợi khi phụ nữ "cầm lái"

Tại làng Kirifi thuộc Bờ Biển Ngà, cuộc chiến chống biến đổi khí hậu bắt đầu bằng những bữa trưa giàu dinh dưỡng hơn tại trường học. Các nữ nông dân đang canh tác những giống cây chịu hạn trên các mảnh vườn rau mới; sản lượng thu hoạch được chuyển thẳng đến căng tin địa phương, vừa cải thiện chế độ ăn cho trẻ em, vừa tạo ra nguồn thu nhập ổn định ngay tại quê nhà.

Câu chuyện không chỉ dừng lại ở Kirifi. Khi phụ nữ đóng vai trò trung tâm trong các giải pháp khí hậu, lợi ích sẽ lan tỏa vượt xa phạm vi trang trại. Tại Khu bảo tồn rừng Imataca (Venezuela), một dự án do Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF) tài trợ đã hỗ trợ phụ nữ dân tộc Karina thành lập công ty nông lâm nghiệp bản địa đầu tiên của đất nước và cùng quản lý 7.000 ha rừng. Bằng kiến thức bản địa sâu sắc, họ đã kết nối việc phục hồi rừng với sinh kế thông qua việc xây dựng vườn ươm và mở rộng các loại cây trồng chịu nhiệt, từ đó cải thiện chế độ ăn uống và thu nhập, đồng thời giảm áp lực lên hệ sinh thái mà họ gọi là nhà.

Bài học rút ra từ những kinh nghiệm này rất rõ ràng: Khi phụ nữ được trang bị công cụ, tài chính và quyền hạn để phục hồi đất đai, chống biến đổi khí hậu và bảo vệ đa dạng sinh học, cả cộng đồng sẽ có được khả năng phục hồi bền vững.

Nghịch lý: Có kiến thức nhưng thiếu quyền quyết định

Tuy nhiên, sự phục hồi đó không tự nhiên diễn ra. Nghiên cứu từ Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) cho thấy phụ nữ nông dân có khả năng áp dụng các biện pháp thích ứng khí hậu tương đương nam giới, nhưng họ lại chịu thiệt hại nặng nề hơn trước các hiện tượng thời tiết cực đoan. Nguyên nhân xuất phát từ những rào cản cấu trúc: Quyền sử dụng đất không được đảm bảo, hạn chế tiếp cận nguồn lực và thiếu tiếng nói trong các quyết định định hình sinh kế. Phụ nữ nắm giữ kiến thức thiết yếu về hệ sinh thái, nhưng lại thiếu thẩm quyền để thực hiện các thay đổi.

Một chương trình thích ứng khí hậu khởi động tại Mali năm 2011 là bài học cảnh giác về việc một dự án "bao gồm" phụ nữ nhưng lại bỏ qua sự chênh lệch quyền lực. Trên lý thuyết, dự án trông có vẻ đầy triển vọng: Hỗ trợ các loại cây trồng truyền thống của phụ nữ bằng kỹ thuật cải tiến và kết nối thị trường. Phụ nữ đã thành lập các hợp tác xã, nhanh chóng áp dụng kỹ thuật và tích cực lan tỏa kiến thức.

Thế nhưng, khi việc trồng vừng và rau quả bắt đầu sinh lời, nam giới đã can thiệp và nắm quyền kiểm soát sản xuất, nguồn vốn cũng như thiết bị. Tranh chấp nảy sinh. Lịch trình đào tạo được thiết lập mà không có sự tham gia của phụ nữ, và nhiều khu đất nằm quá xa làng khiến phụ nữ không thể di chuyển an toàn. Sự tham gia của họ sụt giảm bất chấp những nỗ lực và thành quả ban đầu. Dự án đó đã kết thúc, nhưng những bài học kinh nghiệm của nó vẫn đang được áp dụng cho các khoản đầu tư mới nhằm bảo vệ quyền kiểm soát của phụ nữ khi các cơ hội kinh tế mở rộng.

Phân tích hơn 40 chương trình khí hậu và đa dạng sinh học do GEF hỗ trợ và FAO thực hiện cho thấy: Khi vai trò lãnh đạo của phụ nữ được lồng ghép, các dự án sẽ nhận được sự ủng hộ rộng rãi hơn từ địa phương, ít gặp trở ngại triển khai và duy trì kết quả môi trường lâu dài hơn. Trong bối cảnh nguồn tài chính cho khí hậu và phát triển ngày càng khan hiếm, chúng ta không thể bỏ lỡ những lợi ích này. Đây không chỉ là vấn đề công bằng, mà còn là bài toán đầu tư thông minh và hiệu quả.

Lắng nghe phụ nữ từ những điều nhỏ nhất

Thiết kế hướng tới sự hòa nhập thực sự bắt đầu từ một câu hỏi đơn giản: Phụ nữ cần gì? Tại Casamance (Senegal), câu trả lời rất thiết thực. Phụ nữ từng phải từ bỏ nghề nuôi ong vì tổ ong truyền thống quá nặng. Dự án SAGA 2 đã chuyển sang sử dụng các loại tổ ong nhẹ, có thể lắp ghép. Điều chỉnh nhỏ này đã tạo ra tác động lớn: Mở ra cơ hội cho nhiều phụ nữ tham gia hơn, thu nhập từ mật ong cao hơn và tạo động lực mạnh mẽ để họ bảo vệ rừng ngập mặn cùng hệ sinh thái rừng.

Tại Campuchia, rào cản chính là tài chính. Thông qua dự án PEARL được Quỹ Khí hậu Xanh hỗ trợ, các nữ nông dân đang học cách xây dựng kế hoạch kinh doanh để đáp ứng nhu cầu thị trường và đủ điều kiện vay vốn. Họ cũng chuyển sang các phương pháp kiểm soát dịch hại an toàn như sử dụng thuốc trừ sâu gốc neem. Bằng cách kết nối họ với những người mua phân khúc cao cấp – những người trân trọng sản phẩm sạch – dự án đã biến nông nghiệp thông minh thành nguồn thu nhập tốt và mang lại lợi ích cho đa dạng sinh học.

Ngay cả khi phụ nữ đang nỗ lực khôi phục hệ sinh thái, những thành quả vẫn có thể tuột khỏi tầm tay nếu thiếu quyền lợi được pháp luật công nhận. Quyền sử dụng đất chính là một điểm yếu cốt tử. Các báo cáo gần đây cho thấy ở hầu hết quốc gia được khảo sát, phụ nữ ít có khả năng sở hữu đất hơn nam giới. Hệ quả là họ có ít tiếng nói hơn trong các quyết định nông nghiệp và khó tiếp cận tín dụng để đầu tư hạ tầng cơ bản.

Hơn nữa, với sự phát triển của thị trường carbon và các cơ chế chi trả bảo tồn, quyền sở hữu chính thức sẽ quyết định ai là người nhận được thù lao cho việc giảm phát thải. Nếu không có quyền sử dụng đất an toàn, phụ nữ có thể là người lao động trực tiếp nhưng lại bị tước đi phần thưởng xứng đáng, từ đó làm suy yếu sinh kế và động lực đầu tư vào thiên nhiên.

Câu chuyện về Kirifi, Casamance và Imataca không phải là những thành công đơn lẻ. Chúng phản ánh một thực tế rộng lớn hơn: Phụ nữ đang dẫn đầu các nỗ lực về khí hậu và đa dạng sinh học trên toàn cầu. Phụ nữ là động lực mạnh mẽ thúc đẩy sự thay đổi từ trang trại đến các diễn đàn chính sách, nhưng quá thường xuyên, họ vẫn bị đẩy ra ngoài lề của quyền lợi và nguồn lực.

Điều đó không chỉ bất công mà còn thiếu hiệu quả. Hãy hỗ trợ phụ nữ bằng các chương trình cho phép họ lãnh đạo và thụ hưởng, đồng thời đưa nam giới trở thành những đồng minh đồng hành thay vì đối thủ cạnh tranh. Điều này sẽ củng cố nỗ lực chống biến đổi khí hậu ngay từ những quyết định hàng ngày: Khôi phục đất đai, bảo vệ hệ sinh thái và đảm bảo sinh kế bền vững cho tương lai.