Việc làm trong kỷ nguyên số: Chủ động thay đổi hay chấp nhận bị "đào thải thầm lặng"?

Sự bùng nổ của Trí tuệ nhân tạo (AI) và các công nghệ tự động hóa đang tạo ra một cuộc tái cấu trúc toàn diện trên thị trường lao động. Không chỉ những công việc chân tay mang tính lặp lại ở nhà máy, mà ngay cả giới nhân viên văn phòng, từ hành chính, nhân sự đến lập trình viên cũng đang đứng trước áp lực phải làm mới mình. Trong kỷ nguyên số, "đào thải thầm lặng" đang trở thành hiện thực khốc liệt đối với những lao động từ chối sự thay đổi.

Sự thay thế sức người bằng công nghệ hiếm khi diễn ra một cách ồ ạt, chớp nhoáng mà len lỏi vào từng quy trình vận hành của doanh nghiệp. Người lao động có thể không bị sa thải ngay lập tức nhưng họ dần đánh mất vị thế, ít được giao những nhiệm vụ quan trọng và giảm hẳn sức cạnh tranh khi những kỹ năng cũ trở nên lạc hậu.

Lý giải về tình trạng này, TS Huỳnh Anh Bình, Giám đốc Trung tâm Hướng nghiệp TPHCM, chỉ ra rào cản lớn nhất đến từ chính tâm lý của người lao động: "Nhiều lao động vẫn giữ tư duy an toàn, cho rằng chỉ cần hoàn thành công việc hiện tại là đủ, trong khi bản chất của thị trường lao động hiện nay là liên tục biến động. Khoảng cách giữa yêu cầu công việc và năng lực người lao động đang ngày càng nới rộng. Điều đáng lo là nhiều người chưa nhận thức rõ mức độ cấp bách của vấn đề, vẫn duy trì cách làm cũ trong khi môi trường làm việc đã thay đổi".

Khó khăn của người lao động càng nhân lên khi các doanh nghiệp cũng đang chịu áp lực chuyển đổi số để sinh tồn. Thay vì bỏ chi phí và thời gian đào tạo lại nhân sự cũ, nhiều nơi chọn cách đi đường tắt. Theo bà Trần Kim Trang, Giám đốc kinh doanh nền tảng Việc Làm Tốt: "Nhiều doanh nghiệp hiện nay có xu hướng tuyển dụng nhân sự mới đã có sẵn kỹ năng thay vì đào tạo lại người cũ. Cách làm này giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian nhưng vô tình tạo ra sự phân hóa, đẩy một bộ phận lao động không theo kịp ra bên lề".

Bên cạnh yếu tố cá nhân, sự lệch pha giữa hệ thống đào tạo và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp cũng là một điểm nghẽn lớn. TS Nguyễn Thụy Vũ, Viện trưởng Viện Đào tạo và Nâng cao TPHCM, cho biết, nhiều chương trình học vẫn nặng tính lý thuyết, thiếu nội dung thực hành gắn với công nghệ số, khiến sinh viên ra trường lúng túng trước đòi hỏi của doanh nghiệp.

Nếu không có sự can thiệp kịp thời, hệ lụy cho thị trường lao động sẽ rất lớn. Ông Lê Quang Trung, nguyên Phó Cục trưởng Cục Việc làm, cảnh báo: "Nếu không hành động quyết liệt, chúng ta có thể đối mặt với thế hệ 'lao động bất an', thiếu kỹ năng và tích lũy. Cần chấm dứt tư duy coi lao động phổ thông là nguồn lực vô tận, thay vào đó phải xem nhân lực trẻ chất lượng cao là động lực phát triển".

Để giải quyết bài toán này, ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM, nhấn mạnh, không thể chỉ đổ lỗi cho người lao động mà cần một sự phối hợp đồng bộ. Trong đó, doanh nghiệp phải xem đào tạo lại là chiến lược; nhà trường đổi mới bám sát thực tiễn; còn Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ chuyển đổi đủ mạnh.

Thị trường đang định hình lại những kỹ năng được xem là "vàng". Bà Lương Tú Anh, Tổng Giám đốc Công ty TNHH NodeX Asia, cho rằng người lao động cần xây dựng lại nền tảng năng lực với công nghệ làm trung tâm. Trong đó, việc biết sử dụng AI để hỗ trợ công việc hằng ngày (tìm kiếm, xử lý dữ liệu, soạn thảo) đang tạo ra lợi thế cạnh tranh rất rõ rệt. Bên cạnh đó, các kỹ năng mềm như tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và ngoại ngữ thực dụng là những điểm tựa giúp con người không bị máy móc thay thế.

Vậy người lao động cần bắt đầu từ đâu? TS Huỳnh Anh Bình đưa ra lời khuyên thiết thực: "Việc học cần chuyển từ tư duy dài hạn sang linh hoạt và gắn với nhu cầu thực tế. Quan trọng nhất không nằm ở học bao nhiêu mà là học có mục tiêu và kiên trì theo đuổi. Việc tích lũy kỹ năng, áp dụng liên tục trong công việc sẽ mang lại hiệu quả bền vững".

Đồng quan điểm về việc cần có tầm nhìn xa hơn, TS Phạm Anh Thắng, Phó Chánh Văn phòng Bộ Nội vụ, khẳng định: "Đào tạo phải đi trước một bước. Nếu không, người lao động sẽ luôn trong tình trạng chạy theo những thay đổi của thị trường mà khó có thể bắt kịp".

Kỷ nguyên AI mang đến những thách thức chưa từng có nhưng đồng thời cũng mở ra cơ hội thăng tiến thu nhập cho những cá nhân biết tận dụng công nghệ. Cơ hội việc làm không hề biến mất, nó chỉ đang chuyển dịch từ tay những người bảo thủ sang những người chủ động học hỏi và sẵn sàng thích nghi.