Vụ nghi bố đánh con trai tử vong ở Lào Cai: Khi đối thoại cha con đứt gãy

Đòn roi là biểu hiện của bất lực

Vụ việc ở Lào Cai khiến nhiều người đặt câu hỏi: Vì sao chỉ từ nghi ngờ cháu bé lấy 100 nghìn đồng mà người cha lại chọn cách đánh đập dẫn tới hậu quả đau lòng? Theo TS. Đặng Vũ Cảnh Linh – Chuyên gia Xã hội học, nếu chỉ nhìn đây như một cơn nóng giận bộc phát thì sẽ khó chạm tới phần gốc rễ của vấn đề.

Một mâu thuẫn nhỏ chỉ trở thành thảm kịch khi nó rơi vào môi trường gia đình đã tích tụ căng thẳng, thiếu tin cậy và không còn kênh giao tiếp lành mạnh. Nói cách khác, số tiền chỉ là cái cớ cuối cùng; nguyên nhân thực sự nằm ở nền móng quan hệ đã rạn nứt từ trước. "Sự việc tại Lào Cai là vô cùng đáng tiếc. Đây không chỉ là phản ứng bộc phát, mà là hệ quả của một quá trình đứt gãy trong giao tiếp gia đình đã tích tụ từ lâu", Tiến sĩ Linh nhận định.

Cụm từ "đứt gãy giao tiếp" đáng để suy ngẫm. Nó không phải chỉ là chuyện cha ít nói với con vài hôm, mà là trạng thái trong đó giữa hai thế hệ không còn khả năng hiểu nhau. Người cha không biết con đang nghĩ gì, con sợ điều gì, con phản ứng vì lý do nào. Đứa trẻ cũng không còn tin rằng mình có thể nói thật, giải thích hay cầu cứu mà được lắng nghe. Khi đối thoại biến mất, quyền lực thường xuất hiện để lấp chỗ trống. Người lớn quát mắng vì không biết thuyết phục. Trừng phạt vì không biết hướng dẫn. Ra tay vì không còn cách nào khác trong nhận thức của họ.

Theo TS. Đặng Vũ Cảnh Linh, đòn roi trong những trường hợp ấy không phải biểu hiện của sức mạnh, mà là biểu hiện của sự bất lực trong vai trò làm cha mẹ. Người lớn càng thiếu kỹ năng quản trị cảm xúc, thiếu hiểu biết tâm lý lứa tuổi, thiếu năng lực xử lý xung đột, càng dễ dùng bạo lực như một lối tắt.

Đó là nghịch lý khá phổ biến trong nhiều gia đình Việt Nam: người lớn muốn được tôn trọng, nhưng lại chọn cách khiến con sợ hãi; muốn con sửa sai, nhưng lại dùng phương thức làm tổn thương nhân cách của con.

TS. Linh nhấn mạnh một nguyên tắc quan trọng: mọi hành vi lệch chuẩn của trẻ em đều gắn với trách nhiệm của người lớn. Khi một đứa trẻ mắc lỗi, phản ứng đầu tiên đáng lẽ phải là tìm hiểu nguyên nhân, dạy cách sửa sai, chứ không phải đẩy toàn bộ trách nhiệm lên vai đứa trẻ rồi trừng phạt. Bởi trẻ em, đặc biệt ở tuổi vị thành niên, chưa hoàn thiện khả năng tự kiểm soát hành vi. Các em cần được dẫn dắt nhiều hơn là bị xét xử. Trẻ mắc lỗi là một phần của quá trình trưởng thành; người lớn xử lý sai mới là khởi đầu của bi kịch.

Con trai dễ mắc kẹt trong khuôn mẫu gia trưởng

Vụ việc đáng tiếc ở Lào Cai lần này, còn gợi mở một lát cắt khác ít được nói tới: khoảng cách giữa cha và con trai trong nhiều gia đình. TS. Đặng Vũ Cảnh Linh cho rằng, con trai thường bị đặt vào những khuôn mẫu quen thuộc: phải mạnh mẽ, phải nghe lời, không được cãi lại, không được yếu đuối. Nghe qua tưởng là kỳ vọng tích cực, nhưng nếu bị đẩy đi quá xa, đó lại là những khuôn mẫu bóp nghẹt cảm xúc của trẻ.

Một cậu bé buồn không được khóc. Sợ không được nói sợ. Bất công không được phản ứng. Sai thì bị mắng, đúng cũng ít khi được ghi nhận. Trong môi trường như vậy, con trai lớn lên với hai lựa chọn: hoặc thu mình im lặng, hoặc chống trả bằng cách tiêu cực. Nhiều người cha lại nhìn sự im lặng đó là ngoan ngoãn, nhìn phản ứng đó là chống đối. Khoảng cách giữa hai thế hệ vì thế ngày càng xa.

Theo vị chuyên gia xã hội học, trong mô hình gia trưởng, người cha thường tự đặt mình ở vị trí quyền uy tuyệt đối. Khi đó, sai sót của con không còn được hiểu là lỗi của một đứa trẻ đang trưởng thành, mà bị diễn giải thành sự thách thức quyền lực của cha. "Khi đó, việc dạy dỗ bị biến thành áp đặt, còn giáo dục bị thay thế bằng trừng phạt", ông Linh phân tích.

Đây là điểm mấu chốt. Khi quan hệ cha - con bị kéo từ quan hệ nuôi dạy sang quan hệ quyền lực, mỗi xung đột nhỏ đều có nguy cơ bị thổi phồng. Làm mất tiền không còn là lỗi cần sửa, mà thành sự xúc phạm. Nói dối không còn là vấn đề cần uốn nắn, mà thành hành vi bất tuân phải trấn áp. Vì thế, nhiều bi kịch gia đình không nổ ra từ lỗi quá lớn của đứa trẻ, mà từ cách người lớn định nghĩa lỗi ấy.

TS. Linh cũng chỉ ra nghịch lý khác: nhiều ông bố làm tròn vai trò kinh tế nhưng vắng mặt trong vai trò nuôi dạy con. Họ chu cấp học hành, ăn ở, nhưng thiếu những cuộc trò chuyện thực chất. Trong mắt họ, yêu thương là lo đủ tiền bạc; còn lắng nghe, chia sẻ là thứ yếu. Nhưng với trẻ em, đặc biệt tuổi mới lớn, điều cần nhất nhiều khi không phải thêm một món đồ, mà là một người lớn chịu ngồi xuống và hỏi: Con đang gặp chuyện gì?

Gia đình an toàn bắt đầu từ đối thoại

TS. Đặng Vũ Cảnh Linh cho rằng thông điệp lớn nhất từ vụ việc ở Lào Cai là trẻ em chỉ thực sự an toàn khi sống trong môi trường không bạo lực, nơi các em được nói, được lắng nghe và được tôn trọng. "Khi cây cầu đối thoại bị đứt gãy, thì ngay cả khi chưa có đòn roi, sự bất an đã tồn tại", ông nói.

Nhận định này mở ra cách hiểu rộng hơn về an toàn trẻ em. An toàn không chỉ là không bị đánh. Một đứa trẻ thường xuyên sống trong sợ hãi, không dám nói thật, luôn dè chừng phản ứng của cha mẹ, cũng đang ở trong môi trường thiếu an toàn. Nhiều gia đình hiện nay nhầm lẫn rằng chỉ cần không bạo hành thể xác là đủ. Nhưng bầu không khí căng thẳng kéo dài, sự phủ nhận cảm xúc, những lời mạt sát, sự im lặng lạnh lùng… cũng bào mòn tâm lý trẻ không kém.

Gia đình hiện đại, theo TS. Linh, phải là môi trường phi bạo lực tuyệt đối. Không chỉ không có đòn roi, mà còn không có sự xúc phạm, đe dọa hay áp đặt bằng nỗi sợ. Theo ông, cha mẹ không chỉ có trách nhiệm nuôi con bằng vật chất, mà còn phải hiện diện về tinh thần. Hiện diện ấy được thể hiện bằng những điều rất cụ thể: biết nghe hết câu chuyện của con trước khi phán xét; biết hỏi nguyên nhân trước khi quy lỗi; biết kiềm chế cơn giận trước khi dạy dỗ. Trong nhiều trường hợp, chỉ cần người lớn chậm lại vài phút, bi kịch có thể đã không xảy ra.

Về phía xã hội, vị chuyên gia cho rằng cần nhìn kỹ năng làm cha mẹ như một nhu cầu thật sự, không phải chuyện bản năng ai cũng tự biết. Nuôi một đứa trẻ ở thời đại nhiều biến động tâm lý, áp lực học hành, mạng xã hội và khác biệt thế hệ đòi hỏi cha mẹ phải học cách đồng hành mới.

Điều đó đồng nghĩa với việc cần mở rộng các dịch vụ tư vấn gia đình, hỗ trợ tâm lý học đường, truyền thông về kỹ năng kiểm soát cảm xúc, giải quyết xung đột trong gia đình. Bởi suy cho cùng, một gia đình bền vững không được đo bằng việc có bao nhiêu tiền, hay người cha nghiêm khắc đến đâu, mà bằng việc khi có biến cố, các thành viên còn nói chuyện được với nhau hay không.

Vụ việc ở Lào Cai để lại mất mát không gì bù đắp. Nhưng nếu xã hội chỉ dừng ở phẫn nộ với người cha mà không nhìn vào căn nguyên sâu hơn của những gia đình mất kết nối, bi kịch tương tự vẫn có thể lặp lại ở nơi khác. Và đôi khi, đòn roi xuất hiện không phải lúc người lớn mạnh nhất, mà là lúc họ bất lực nhất.