Xác lập "chủ quyền công nghệ" trong kỷ nguyên mới

Sứ mệnh lịch sử và mệnh lệnh từ thực tiễn

Nhận định của Giáo sư Trần Hồng Thái được đặt trong bối cảnh toàn hệ thống chính trị đang vận hành dưới tinh thần "không để một ngày lãng phí, một tuần chậm trễ" sau thành công của Đại hội Đảng XIV. Đứng trước 2 mục tiêu chiến lược 100 năm: đưa Việt Nam trở thành quốc gia có công nghiệp hiện đại vào năm 2030 và quốc gia phát triển vào năm 2045, ông Thái coi khoa học công nghệ chính là "chiếc chìa khóa then chốt" để không lỡ nhịp chuyến tàu lịch sử.

Theo Giáo sư, Nghị quyết Đại hội XIV không chỉ là văn kiện mà là "mệnh lệnh hành động" để biến những ước mơ của dân tộc thành hiện thực. Ông nhấn mạnh rằng trách nhiệm của thế hệ nhà khoa học hiện nay là phải thực thi sứ mệnh này bằng "mồ hôi và trí tuệ của những người con đất Việt", nhằm đưa Việt Nam thuộc nhóm 30 nước dẫn đầu về đổi mới sáng tạo toàn cầu.

Triết lý khoa học từ hơi thở cuộc sống

Xuyên suốt tư duy của GS.TS Trần Hồng Thái là triết lý về sự gắn kết hữu cơ giữa nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn sản xuất. Quan điểm này hình thành từ sự quan sát thấu đáo về thực trạng phát triển tại địa phương, nơi lợi ích kinh tế đôi khi phải đánh đổi bằng sự thiếu bền vững của hệ sinh thái. Đơn cử, tại Lâm Đồng, dù nông nghiệp công nghệ cao mang lại doanh thu tiền tỷ cho người dân nhưng sự phát triển nóng của hệ thống nhà kính đã gây ra những hệ lụy trực diện như phá vỡ cảnh quan môi trường và gia tăng nguy cơ sạt trượt đất.

Chính những mâu thuẫn này đã đặt ra yêu cầu: Khoa học phải chảy theo nhịp đập của nhu cầu thực tế. Giáo sư Thái chia sẻ đầy tâm huyết: "Các nhà khoa học, các nhà quản lý khoa học nên về và phải về với địa phương, với người dân, doanh nghiệp để thực sự sống và trăn trở, để thở hơi thở của cuộc sống".

Từ triết lý đó, các nhà khoa học đã tìm thấy sứ mệnh của mình ngay trong những bài toán hóc búa nhất của sản xuất. Đó là việc nghiên cứu tách chiết thanh thép từ bùn đỏ bauxite để giải quyết bài toán ô nhiễm môi trường khai thác khoáng sản; hay việc chuyển đổi vùng nguyên liệu thông đỏ thành những hoạt chất dược liệu quý hỗ trợ điều trị ung thư, thay vì chỉ khai thác thô. Những công trình này chính là minh chứng cho việc khoa học không chỉ phục vụ lợi nhuận mà còn bảo vệ sức khỏe cộng đồng và sự an toàn của môi trường sống.

Xác lập chủ quyền công nghệ từ nội lực

Một điểm nhấn then chốt trong định hướng của Giáo sư Thái là khái niệm "chủ quyền công nghệ". Ông dẫn chứng câu chuyện về Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt như một biểu tượng cho bản lĩnh Việt Nam với tinh thần "vỏ Mỹ, lõi Nga, tinh thần Việt Nam". Từ một thiết bị bị rút sạch nhiên liệu, đội ngũ trí thức trong nước đã tiếp thu và làm chủ kỹ thuật để vận hành an toàn, hiệu quả suốt 40 năm qua.

Trong kỷ nguyên mới, chủ quyền công nghệ được định nghĩa là việc làm chủ từ nguồn tài nguyên gốc. Việt Nam không thể chấp nhận mãi việc xuất khẩu khoáng sản thô, thay vào đó, phải làm chủ công nghệ chế biến sâu, đặc biệt là đất hiếm để phục vụ công nghiệp công nghệ cao ngay tại nội địa. Giáo sư khẳng định mạnh mẽ: "Phải biến đất hiếm thành vật liệu chiến lược phục vụ sản xuất công nghiệp công nghệ cao ngay tại Việt Nam. Đó mới là giữ vững chủ quyền thực sự từ gốc". Đây là nền tảng để xác lập lộ trình làm chủ công nghệ bán dẫn ở các tiến trình phù hợp và phát triển kinh tế tầm thấp thông qua việc làm chủ dây chuyền sản xuất UAV.

Viện Hàn lâm và vai trò "bộ não quốc gia"

Để hiện thực hóa tầm nhìn này, GS.TS Trần Hồng Thái định hướng Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam phải trở thành "bộ não quốc gia", cơ quan tư vấn chiến lược hàng đầu. Sự chuyển mình của Viện nằm ở việc chuyển trọng tâm từ nghiên cứu để công bố sang nghiên cứu làm chủ công nghệ để tạo ra những sản phẩm xã hội thực sự cần.

Giáo sư Thái kỳ vọng xây dựng cơ chế "sandbox", một môi trường cho phép các nhà khoa học có sai số, được hợp tác mở và đồng khai thác cùng doanh nghiệp. Với ông, khoa học là con đường gian khổ nhưng hạnh phúc: "Khi bạn nhìn thấy công nghệ của mình giúp ích cho hàng vạn người nông dân, đó là phần thưởng không tiền bạc nào mua được". Với tinh thần hành động kiên cường và ý chí tự lực, tri thức sẽ là động lực đưa dân tộc cất cánh mạnh mẽ trong giai đoạn lịch sử quyết định.