Âm nhạc dân tộc tìm cách thoát mác "xa rời đời sống"

Việc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phê duyệt Đề án xây dựng Dàn nhạc dân tộc quốc gia là một quyết định mang tính tổ chức, là tín hiệu rõ ràng cho thấy nỗ lực tái định vị âm nhạc truyền thống trong bối cảnh hội nhập và phát triển. 

Nghệ sĩ bền bỉ giữ nghề

Gắn bó với đàn tranh gần 30 năm, nghệ sĩ Phương Nhung (Nhà hát Ca múa nhạc Thăng Long) chia sẻ rằng hành trình đến với nhạc cụ truyền thống của chị diễn ra rất tự nhiên: "Học rồi mê, mê rồi không bỏ được". Sau 12 năm đào tạo bài bản, chị lựa chọn gắn bó lâu dài với đàn tranh như một cách gìn giữ và lan tỏa giá trị âm nhạc dân tộc.

Tuy nhiên, con đường này không hề dễ dàng. Khó khăn lớn nhất hiện nay không chỉ là thu nhập hay sân khấu biểu diễn còn hạn chế, mà còn nằm ở việc thiếu một môi trường đủ chuyên nghiệp để nghệ sĩ toàn tâm theo đuổi nghề. Nhiều dự án nghệ thuật quy mô gặp trở ngại khi khó tập hợp lực lượng, bởi phần lớn nghệ sĩ phải mưu sinh bằng nhiều công việc khác nhau. Hạn chế về kinh phí, không gian tập luyện và cơ sở vật chất cũng khiến nhiều ý tưởng sáng tạo chưa thể thành hiện thực.

Dù vậy, niềm tin vào giá trị của âm nhạc dân tộc vẫn là động lực để chị tiếp tục. Trong bối cảnh khán giả thay đổi nhanh chóng, nghệ sĩ Phương Nhung chọn cách tiếp cận linh hoạt: kết hợp đàn tranh với nhạc điện tử, nhạc đương đại để tạo cầu nối với người nghe trẻ. Theo chị, điều quan trọng không phải là giữ nguyên hình thức, mà là giữ được tinh thần cốt lõi của âm nhạc dân tộc trong những cách thể hiện mới.

Cùng chung suy nghĩ đó, nghệ sĩ Phạm Thị Hồng Hạnh, giảng viên Khoa Âm nhạc truyền thống, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, cho rằng bài toán lớn hiện nay nằm ở đào tạo và đầu ra cho người học. Nếu nghệ sĩ không thể sống được bằng nghề, rất khó để họ gắn bó lâu dài. Vì vậy, cần mở rộng không gian biểu diễn, từ sân khấu chuyên nghiệp đến các không gian cộng đồng như lễ hội, phố đi bộ, điểm du lịch… đồng thời có cơ chế đặt hàng tác phẩm mới để thúc đẩy sáng tạo.

Đối với Đề án xây dựng Dàn nhạc dân tộc quốc gia, chị nhìn nhận đây là một cơ hội tích cực, nhưng cần được triển khai bài bản, mang tính học thuật cao. Theo chị, nếu được đầu tư đúng hướng, mô hình này có thể trở thành nền tảng quan trọng để hình thành một dàn nhạc quốc gia đúng nghĩa, đủ sức lan tỏa và dẫn dắt.

Cần hệ sinh thái cho âm nhạc dân tộc

Dưới góc nhìn chuyên gia, ThS. Mai Thanh Sơn, Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật TPHCM, đánh giá việc xây dựng Dàn nhạc dân tộc quốc gia là một bước đi mang tính chiến lược. Không chỉ dừng ở việc thành lập một đơn vị nghệ thuật, đề án còn thể hiện sự thay đổi trong nhận thức về vị trí của âm nhạc dân tộc, từ một di sản cần bảo tồn trở thành một loại hình nghệ thuật có thể phát triển ở trình độ chuyên nghiệp cao.

Theo ông, việc hình thành một dàn nhạc dân tộc quy mô quốc gia sẽ góp phần khẳng định giá trị của âm nhạc truyền thống trong hệ thống nghệ thuật hàn lâm, tương đương với các dàn nhạc giao hưởng. Đồng thời, đây cũng là cơ hội để âm nhạc dân tộc tiếp cận công chúng rộng rãi hơn, đặc biệt là giới trẻ, qua đó thay đổi quan niệm cho rằng loại hình này "xa rời đời sống".

Ở góc độ hội nhập, một dàn nhạc dân tộc được tổ chức bài bản còn có thể trở thành đại diện của Việt Nam trên trường quốc tế, góp phần nâng cao nhận diện văn hóa quốc gia. Tuy nhiên, để đề án phát huy hiệu quả, cần hội đủ nhiều điều kiện: từ cơ chế vận hành linh hoạt, nguồn nhân lực chất lượng cao đến môi trường hoạt động năng động.

Đặc biệt, ông nhấn mạnh vai trò của đội ngũ sáng tác và phối khí, bởi hiện nay vẫn thiếu những tác phẩm lớn dành riêng cho dàn nhạc dân tộc. Bên cạnh đó, cần có sự kết nối chặt chẽ giữa nghệ nhân - những người nắm giữ tinh hoa truyền thống với các nghệ sĩ được đào tạo bài bản, nhằm đảm bảo vừa giữ được "hồn cốt" dân tộc, vừa đạt chuẩn mực biểu diễn hiện đại.

Một yếu tố quan trọng khác là xây dựng hệ sinh thái cho âm nhạc dân tộc, bao gồm nhà hát đạt chuẩn, không gian biểu diễn đa dạng và chiến lược phát triển khán giả rõ ràng. Âm nhạc truyền thống cần được đặt trong mối liên kết với du lịch, giáo dục, truyền thông và các ngành công nghiệp sáng tạo để mở rộng sức lan tỏa.

Có thể thấy, khi được tiếp cận bằng tư duy mới và đặt trong một hệ sinh thái phù hợp, âm nhạc dân tộc có thể phát triển mạnh mẽ, trở thành một phần sống động của đời sống văn hóa đương đại.