Áp lực vô hình từ trào lưu “tổng kết năm” trên mạng xã hội

Áp lực tâm lý và sự ảo tưởng

Trào lưu tổng kết năm trên mạng xã hội là một dạng "thực hành văn hóa số" mới của những người trẻ, có giá trị như một công cụ kết nối cộng đồng và có thể trở thành động lực để thúc đẩy phát triển bản thân. Tuy nhiên, nó cũng có thể trở thành một hình thức so sánh xã hội gây ra những áp lực tâm lý và sự ảo tưởng.

Nói về hiện tượng này, PGS.TS. Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, đây là một sự tiếp nối truyền thống của việc viết nhật ký khai bút đầu năm (nhìn lại thành tựu một năm cũ, xác định mục tiêu cho năm tới) nhưng được số hóa trên mạng xã hội. Trên "cộng đồng mạng" này, các câu chuyện được kể bằng hình ảnh, video, những kỷ niệm được định lượng, một "hồ sơ trải nghiệm cá nhân" được công khai, vừa lưu trữ ký ức, vừa thể hiện cá tính và thu hút sự chú ý của người khác giữa một biển thông tin.

Ở góc độ xã hội, việc tổng kết một năm trên mạng chính là cơ hội để kết nối bạn bè, đồng nghiệp, bộc bạch bản thân để hiểu nhau hơn qua các dấu mốc công việc, cảm xúc. Qua đó cá nhân cảm thấy bớt cô đơn và được nâng đỡ. Nó cũng phù hợp với tâm lý người trẻ, ngại giao tiếp trực tiếp mà chuyển sang các nghi thức trên feed, story, reel…

Nhiều nghiên cứu cho thấy người trẻ thường có xu hướng dàn dựng hình ảnh tích cực về bản thân như một chiến lược tự quảng bá, tạo thiện cảm, hấp dẫn người khác giới, trở thành một tấm gương để cha mẹ cảm thấy tự hào (rằng mình là người có năng lực, tốt bụng và tử tế).

Những hồ sơ tổng kết nhận về lượt like, share, comment, sticker chúc mừng chính là những phản hồi xã hội giúp cá nhân cảm thấy mình được công nhận, có giá trị, không bị vô hình trên mạng xã hội.

Tuy nhiên, ông cũng chỉ ra rằng, ranh giới giữa giữa nhu cầu nhìn lại bản thân một cách tích cực và xu hướng so sánh, chạy theo sự ghi nhận trên mạng xã hội rất mong manh. Nó tùy thuộc vào động cơ, mục đích của từng cá nhân khi trình diễn bảng tổng kết.

Nhưng nếu việc tổng kết này bị dẫn dắt bởi động cơ thể hiện, mong muốn so sánh hay kỳ vọng được công nhận… thì cá nhân sẽ bị giảm mức độ hài lòng với cuộc sống, tăng triệu chứng trầm cảm, lo âu... Họ sẽ có xu hướng liên tục xem các bài tổng kết của người khác và coi nó là "thước đo" làm mình hụt hẫng, không còn là nguồn cảm hứng phấn đấu.

Vòng xoáy... giả tạo

Không gian mạng là một môi trường đặc biệt để mỗi người thể hiện bản sắc và xây dựng thương hiệu cá nhân. Tuy nhiên, theo chuyên gia tâm lý Trần Thanh Nam, "nó có thể khiến chúng ta trở nên ái kỷ quá mức". Việc xây dựng chân dung trên mạng có khoảng cách quá xa so với con người thực tế cũng khiến cá nhân ngày càng rơi vào vòng xoáy sống giả tạo, "làm màu"... điều này gắn với việc gia tăng các vấn đề sức khỏe tâm thần

Mặt trái của trào lưu "tổng kết năm" trên mạng xã hội nằm ở áp lực so sánh và cảm giác lo âu phát sinh từ những dữ liệu được công bố công khai. Khi việc tổng kết trở thành phong trào, các con số về thành tích, cảm xúc hay sự kiện cá nhân rất dễ bị đặt lên bàn cân so sánh, bình phẩm, đặc biệt với người trẻ – những người đang trong quá trình định hình bản sắc.

Dưới tác động của việc ám ảnh thành tích, con người có xu hướng quy giá trị bản thân vào những yếu tố có thể đo đếm được như thu nhập, dự án, chuyến đi hay lượng người theo dõi, thay vì những giá trị khó định lượng nhưng cốt lõi như sự tử tế, nỗ lực thầm lặng, sức khỏe tinh thần và cảm giác hạnh phúc...

Ở chiều sâu hơn, hiện tượng này còn củng cố hiệu ứng fomo (sợ bị bỏ lỡ), khi nhiều người lo ngại mình là người duy nhất "không có gì để khoe", không đạt chuẩn về một năm đủ đầy. Từ đó, họ dễ rơi vào trạng thái gồng mình xây dựng hình ảnh hào nhoáng trên mạng xã hội, thay vì thực sự dành thời gian nhìn lại và chăm sóc chính mình.

Cộng đồng thời đại số đang sống song song trong hai thế giới: đời sống thực và không gian ảo, đồng thời phải đối diện với áp lực hiệu suất ở cả hai chiều. Họ vừa phải sống tốt ngoài đời, vừa phải "hiện diện đẹp" trên mạng. Điều này vô hình trung tạo ra gánh nặng áp lực lớn hơn nhiều so với các thế hệ trước, khi mạng xã hội chưa trở thành một phần của đời sống.

Áp lực phải hoàn hảo, áp lực luôn phải hiện diện và không được phép tụt lại phía sau khiến não bộ của con người ở trong trạng thái kích hoạt liên tục, giảm khả năng phục hồi, dẫn đến kiệt sức và rối loạn giấc ngủ. Xây dựng hình ảnh trên mạng hào nhoáng khác xa so với con người thực ngày càng dẫn giới trẻ đến thói sống ảo, khoe thành tích ảo, ngày càng đánh mất những thứ thuộc về bản chất con người. Họ trở nên cô đơn, hoang mang và lạc hướng, không biết mình là ai ngoài những gì được thuật toán ưu tiên để người khác nhìn thấy hay số lượng lượt like, share.

Chuyên gia Trần Thành Nam cho rằng, "tổng kết năm" trên mạng là một thực hành văn hóa mang tính 2 mặt: nó có thể nuôi dưỡng khả năng tự phản tỉnh, biết ơn và kết nối, nhưng cũng có thể đẩy mạnh so sánh, chạy theo chuẩn mực bề ngoài. Điều quan trọng là nuôi dưỡng giá trị con người, động lực cố gắng chứ không phải là cuộc thi thành tích đầy căng thẳng trên mạng xã hội.