Bạo lực học đường từ kỳ thị vùng miền: Cảnh báo "lỗi hệ thống" trong giáo dục nhân cách

Khoảng cách giữa nhận thức và hành vi

Liên quan đến vụ việc nam sinh lớp 9 Trường THCS Chuyên Ngoại (phường Duy Tiên, Ninh Bình) bị 8 học sinh khác đánh hội đồng, nguyên nhân ban đầu được cho là xuất phát từ việc em bị kỳ thị vùng miền sau khi chuyển trường, ThS. Lê Hoài Việt, Trường Đại học Mở TPHCM, cho rằng, sự việc này là một minh chứng cho sự thất thủ của giáo dục nhân cách trước những định kiến xã hội độc hại.

ThS. Lê Hoài Việt nhận định, đằng sau những hành vi tưởng chừng đơn lẻ là một "lỗi hệ thống" nghiêm trọng. "Kỳ thị vùng miền giống như một 'virus' văn hóa từ thế giới người lớn, đã xâm nhập và làm tổn thương môi trường học đường", ông nói. Khi học sinh dùng bạo lực để giải quyết sự khác biệt, đó cũng là lúc các bài học đạo đức mới chỉ dừng ở lý thuyết, chưa chạm tới nhận thức và hành vi.

Theo chuyên gia, điều đáng sợ hơn chính là sự im lặng đồng lõa của đám đông đứng xem và hành Th thản nhiên quay phim. "Điều này phản ánh một sự tê liệt về lòng trắc ẩn và sự nghèo nàn trong trí tuệ cảm xúc của một bộ phận giới trẻ hiện nay".

Dưới góc độ giáo dục, ThS. Việt khẳng định, sứ mệnh của nhà trường phải vượt xa việc truyền thụ kiến thức để trở thành nơi kiến tạo bản lĩnh nhân văn cho học sinh. "Chúng ta cần dứt khoát loại bỏ tư duy quản lý theo kiểu xoa dịu sự vụ để chuyển sang xây dựng một hệ sinh thái học đường dựa trên sự tôn trọng tuyệt đối giá trị đa dạng của mỗi cá nhân. Việc dạy học sinh cách thấu cảm, cách kể những câu chuyện về sự tử tế và cách dũng cảm lên tiếng trước cái ác phải được đặt ngang hàng với các chỉ tiêu học thuật".

Chứng kiến cảnh một nam sinh bị hành hung trong khi xung quanh, bạn bè thản nhiên đứng quay clip, chuyên gia cho rằng, có thể thấy "kỳ thị vùng miền" đôi khi chỉ là cái cớ vụng về để che đậy bản năng bạo lực và sự đố kỵ cá nhân. Đằng sau những lời lẽ tưởng như mang tính phân biệt là nhu cầu thể hiện quyền lực và xả những ẩn ức trong tập thể.

Ông cho rằng, không ít học sinh từng trở thành mục tiêu chỉ vì khác biệt hoặc quá nổi bật. Những cá nhân học tốt, được thầy cô tin tưởng, giữ vai trò dẫn dắt dễ vô tình trở thành "điểm tụ" của sự ganh ghét. Khi đó, sự tỏa sáng không còn được nhìn nhận tích cực mà bị biến thành lý do để đám đông trút bỏ cảm xúc tiêu cực.

Đáng lo ngại hơn, bạo lực học đường đang bị biến thành "nội dung" trên mạng xã hội. Khi hành vi đánh đập được ghi lại và lan truyền, nỗi đau của nạn nhân bị biến thành công cụ mua vui, còn người gây bạo lực lại tìm thấy cảm giác quyền lực ảo. Đây không chỉ là câu chuyện của một cá nhân hay một nhóm học sinh, mà là hồi chuông cảnh báo về những lỗ hổng trong việc định hướng giá trị sống, đặc biệt là lòng trắc ẩn và trách nhiệm trước cộng đồng, ông Hoài Việt cảnh báo.

"Trách nhiệm lớn nhất thuộc về hệ thống quản lý giáo dục khi chúng ta chưa kiến tạo được một cơ chế bảo vệ hiệu quả cho những cá nhân có bản sắc riêng và dám bộc lộ năng lực. Chúng ta thường dạy trẻ cách đạt được thành công nhưng lại quên dạy đám đông cách trân trọng sự thành đạt của người khác mà không nảy sinh lòng đố kỵ", chuyên gia nhấn mạnh.

Ưu tiên an toàn học sinh thay vì thành tích

Theo ông Việt, một nền giáo dục thực thụ phải đủ sức trang bị cho người học một màng lọc nội tâm vững chắc để các em biết hổ thẹn trước những định kiến hẹp hòi và biết dùng trái tim để bao dung thay vì dùng bạo lực để khẳng định vị thế. Chỉ khi chúng ta đủ khẳng khái để nhìn nhận sự vô cảm là một loại rủi ro đạo đức cần loại trừ, môi trường học đường mới thật sự trở thành nơi an toàn để mọi đứa trẻ đều được bảo vệ và trưởng thành đúng nghĩa, chuyên gia phân tích.

Đồng thời, để giải quyết thực trạng này, nhà trường cần chuyển trọng tâm từ việc xử lý sự vụ sang xây dựng văn hóa thấu cảm, nơi sự tử tế và bản lĩnh bảo vệ lẽ phải được tôn vinh như những năng lực cốt lõi.

"Nhà trường cần bảo vệ những học sinh khác biệt, nổi trội, đảm bảo rằng khát khao cống hiến của các em không bao giờ trở thành nguồn cơn cho sự tổn thương, đồng thời kiên quyết loại bỏ tư duy coi nỗi đau của người khác là phương tiện giải trí", chuyên gia nhấn mạnh.

Ngoài ra, ThS. Hoài Việt nhận định, sự im lặng của nam sinh D. chính là bản năng sinh tồn khi thiếu niềm tin vào thế giới người lớn, bởi nạn nhân thừa hiểu rằng lời kêu cứu thường bị đáp lại bằng thái độ dĩ hòa vi quý hoặc sự xem nhẹ của những người có trách nhiệm.

"Lỗ hổng lớn nhất nằm ở thói quen ưu tiên sự bình yên của các báo cáo thành tích thay vì bảo vệ quyền được an toàn của mỗi cá nhân, khiến nạn nhân cảm thấy việc lên tiếng chỉ mang lại sự trả thù tàn khốc hơn thay vì sự che chở thực thụ", ông Việt thẳng thắng nói.

Từ thực tế, chuyên gia nhận thấy, lỗ hổng biến chiếc kiềng ba chân gia đình - nhà trường - xã hội thành một vòng lặp của sự thờ ơ, nơi những vết sẹo tâm hồn bị coi là chuyện vặt vãnh của tuổi học trò. "Chúng ta cần dũng cảm xóa bỏ sự thỏa hiệp và thay thế bằng sự cam kết bảo vệ nhất quán, để mỗi đứa trẻ hiểu rằng sự khác biệt hay sự tỏa sáng của mình luôn được bao bọc bởi một cộng đồng chính trực thay vì bị phó mặc cho những định kiến và sự đố kỵ độc hại", ông nói.

Đối với người lớn cần sự nhạy bén để nhận diện những tổn thương tinh thần ngay từ khi chúng chưa thành hình. Nếu chỉ tập trung vào những biểu hiện bộc phát mà quên mất rằng sự im lặng của nạn nhân và thái độ tiêu khiển của đám đông mới chính là dấu hiệu của một nền móng văn hóa đang rạn nứt.

Nhận định về cách xử lý, chuyên gia cho rằng, giải pháp hiện nay vẫn chủ yếu dừng ở việc xoa dịu dư luận tức thời, thay vì đối diện trực diện với những tổn thương lâu dài mà nạn nhân phải gánh chịu. Những vết sẹo tâm lý do bạo lực để lại không dễ phai mờ, có thể âm ỉ kéo dài và tác động tiêu cực đến cuộc sống của nạn nhân ngay cả khi họ đã trưởng thành, lập gia đình hay đạt được những thành công nhất định.

Trong khi giáo dục luôn đề cao sự nhân văn và cơ hội sửa sai cho người vi phạm, chuyên gia cho rằng lòng bao dung nếu đặt không đúng chỗ có thể trở thành sự dung túng, thậm chí là quay lưng với quyền được an toàn của nạn nhân. Một môi trường giáo dục thực sự nhân văn không chỉ cần sự cảm thông, mà còn phải đi kèm với kỷ luật nghiêm minh và chế tài đủ sức răn đe, buộc người gây ra bạo lực phải chịu trách nhiệm thực chất, thay vì dừng lại ở những bản kiểm điểm hình thức.

"Vòng xoáy bạo lực chỉ có thể được chặn đứng khi nhà trường thiết lập được cơ chế xử lý công bằng, minh bạch, trong đó sự an toàn và phẩm giá của học sinh được đặt cao hơn mọi áp lực về thành tích hay hình ảnh bề ngoài", ông Việt nêu quan điểm.