Bảo tồn Lễ hội Cầu mùa, "đánh thức" bản sắc dân tộc Sán Chay

Với quyết tâm không để giá trị văn hóa mai một theo thời gian, người Sán Chay (xã Vô Tranh, tỉnh Thái Nguyên) nỗ lực duy trì và lan tỏa Lễ hội Cầu mùa. Công tác phục dựng và truyền dạy nhận được sự đồng hành của nhiều cơ quan chuyên môn, tạo động lực mạnh mẽ để Lễ hội trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của người dân.

Ngày 23/11, tại Nhà Văn hóa xóm Đồng Tâm (xã Vô Tranh, tỉnh Thái Nguyên), buổi trình diễn và tái hiện nghi lễ, nghi thức, trò chơi và nghệ thuật trình diễn dân gian trong Lễ hội Cầu mùa của đồng bào Sán Chay đã diễn ra sôi nổi với sự tham dự của bà Trần Thị Mai Hương và bà Hoàng Thị Vân (chuyên viên Cục Văn hóa các Dân tộc Việt Nam), ông Bùi Phương Thảo (Phó Chủ tịch UBND xã Vô Tranh), bà Đỗ Thanh Bình (Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Vô Tranh) cùng đông đảo bà con địa phương.

Tái hiện và truyền dạy

Từ sáng sớm, người dân đã tập trung tại Nhà Văn hóa xóm Đồng Tâm để chuẩn bị cho buổi hành lễ. Người sắp lễ vật, người dọn dẹp đình làng, nhóm trai đinh được giao thịt lợn, chế biến đồ cúng... Không khí tất bật mà ấm cúng phản ánh sự đồng lòng của cộng đồng trong việc giữ gìn nghi lễ truyền thống gắn bó lâu đời với đời sống của người Sán Chay.

Trước khi bắt đầu nghi lễ, Chủ tén - người đảm nhiệm vai trò thầy cúng kiểm tra cẩn thận bàn thờ, đạo cụ, nhạc cụ và đặc biệt là bộ tranh cổ 28 tờ, gồm tranh Ngọc Hoàng, tranh chiếu mệnh và nhiều bức tranh phản ánh thế giới quan tín ngưỡng của tộc người Sán Chay. Lễ vật gồm xôi, gà, chân giò, đầu lợn, rượu, trầu cau cùng nhiều loại bánh truyền thống mang ý nghĩa cầu phúc, cầu lộc.

Khi tiếng trống khai lễ vang lên, trai đinh rước mâm lễ vào đình làng, mở đầu nghi thức cúng kéo dài khoảng 1 giờ đồng hồ. Tiếng khấn của Chủ tén hòa quyện cùng hương trầm, tạo nên không gian linh thiêng đặc trưng của Lễ hội Cầu mùa, nơi cộng đồng gửi gắm ước vọng về mùa màng bội thu, cuộc sống đủ đầy và bình yên.

Song song với nghi lễ, các trò chơi dân gian như bịt mắt đánh trống, đẩy gậy, kéo co diễn ra hào hứng. Những làn điệu sấng cọ, dân ca ví được nghệ nhân và bà con thể hiện, góp phần tôn vinh bản sắc văn hóa Sán Chay.

Gìn giữ bản sắc - mở hướng phát triển du lịch văn hóa

Lễ hội Cầu mùa của đồng bào Sán Chay tại xã Vô Tranh là một trong những giá trị văn hóa đặc sắc, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần và sản xuất nông nghiệp của cộng đồng. Năm 2025, xã vinh dự được Cục Văn hóa các Dân tộc Việt Nam lựa chọn triển khai chương trình bảo tồn, truyền dạy và tái hiện lễ hội. Đây là cơ hội quan trọng để địa phương khôi phục, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống, đồng thời từng bước xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng.

Ông Bùi Phương Thảo, Phó Chủ tịch UBND xã Vô Tranh, cho biết: "Những người còn hiểu biết tường tận về lễ hội không nhiều, chủ yếu nhờ các cụ truyền lại. Chúng tôi mong muốn các cấp tiếp tục mở lớp tập huấn, truyền dạy cho người dân địa phương. Bên cạnh đó, vai trò của phụ nữ trong gìn giữ bản sắc là vô cùng lớn. Trước đây xóm từng phát triển mô hình du lịch cộng đồng nhưng do điều kiện kinh tế và tuyên truyền còn hạn chế nên lượng khách chưa đông. Thời gian tới, chúng tôi mong nhận được sự quan tâm hơn nữa, đặc biệt là định hướng để khai thác tốt tiềm năng du lịch".

Anh Trần Văn Tiến, người dân xã Vô Tranh, chia sẻ: "Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thái Nguyên và UBND xã Vô Tranh đã tổ chức truyền dạy, hướng dẫn kỹ năng thực hành nghi lễ, trò chơi, nghệ thuật trình diễn dân gian trong Lễ hội Cầu mùa của dân tộc Sán Chay. Sự đồng hành của các cấp lãnh đạo giúp cộng đồng chúng tôi có thêm điều kiện gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống.

Tôi thấy phụ nữ giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo tồn lễ hội. Họ chuẩn bị trang phục, đạo cụ, nắm giữ lời hát, điệu múa và truyền lại cho lớp trẻ bằng sự kiên nhẫn và tình yêu văn hóa dân tộc. Sự tận tâm ấy giúp Lễ hội Cầu mùa luôn sống động và giàu bản sắc".

Bà Đỗ Thanh Bình, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Vô Tranh, nhấn mạnh vai trò then chốt của cộng đồng trong quá trình bảo tồn: "Chúng tôi rất cần sự hỗ trợ về chuyên môn, trang thiết bị và kinh phí để phục dựng Lễ hội Cầu mùa một cách bài bản, đúng nghi lễ và nghệ thuật trình diễn dân gian của người Sán Chay. Tôi mong đồng bào tích cực trong việc đưa hoạt động truyền dạy thành sinh hoạt thường xuyên, từ đó gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc Sán Chay, hướng tới xây dựng Lễ hội Cầu mùa thành sản phẩm du lịch đặc trưng của xã Vô Tranh".

Những bậc cao niên của đồng bào Sán Chay

Buổi tái hiện không chỉ góp phần phục dựng nghi lễ truyền thống mà còn tạo nền tảng để xã Vô Tranh phát triển du lịch văn hóa bền vững. Với sự chung tay của cộng đồng và sự hỗ trợ của cơ quan chuyên môn, Lễ hội Cầu mùa hứa hẹn trở thành điểm nhấn độc đáo trên bản đồ văn hóa của xã Vô Tranh nói riêng và của tỉnh Thái Nguyên nói chung.