Bữa ăn thừa năng lượng khiến trẻ béo phì tăng mạnh

Không chỉ ảnh hưởng đến thể chất, béo phì còn tác động tiêu cực đến tâm lý, khả năng học tập và sự phát triển toàn diện của trẻ. Nếu không được kiểm soát kịp thời, béo phì từ nhỏ sẽ kéo dài đến tuổi trưởng thành, tạo gánh nặng lớn cho hệ thống y tế và xã hội trong tương lai.

Trong bối cảnh đó, các chuyên gia cho rằng dinh dưỡng hợp lý đóng vai trò then chốt, mang tính nền tảng và lâu dài trong phòng ngừa cũng như kiểm soát béo phì, đặc biệt ở trẻ em.

Những con số báo động về béo phì

Béo phì trẻ em không còn là vấn đề riêng của các quốc gia phát triển. Tại Việt Nam, tốc độ gia tăng béo phì ở trẻ em đang ở mức đáng lo ngại. Trong giai đoạn 2010–2020, tỷ lệ trẻ từ 5–19 tuổi thừa cân, béo phì tăng từ 8,5% lên 19%.

Với trẻ dưới 5 tuổi, tỷ lệ này cũng tăng từ 5,6% lên 7,4%. Điều này cho thấy Việt Nam đang đối mặt với "gánh nặng kép" về dinh dưỡng: vừa còn suy dinh dưỡng, vừa gia tăng nhanh béo phì.

Các đô thị lớn như Hà Nội và TPHCM là những điểm nóng của tình trạng béo phì học đường. Tại Hà Nội, hơn 41% trẻ trong độ tuổi học đường bị thừa cân hoặc béo phì; ở TPHCM, con số này là 26,8%. Đặc biệt, tỷ lệ béo phì ở trẻ mẫu giáo tại Hà Nội lên tới 37,8% – mức đáng báo động khi trẻ còn rất nhỏ.

Nguyên nhân chủ yếu đến từ lối sống ít vận động và chế độ ăn uống dư thừa năng lượng nhưng nghèo giá trị dinh dưỡng. Các khảo sát cho thấy có tới 39–46% học sinh tiểu học và trung học tại các thành phố lớn không đạt mức vận động thể chất tối thiểu theo khuyến cáo.

Dinh dưỡng không hợp lý – nguyên nhân cốt lõi

Theo các chuyên gia, béo phì ở trẻ em là hệ quả của một "môi trường gây béo phì", trong đó dinh dưỡng không hợp lý giữ vai trò trung tâm.

Trẻ em hiện nay tiêu thụ ngày càng nhiều đồ ăn nhanh, thực phẩm chế biến sẵn, đồ chiên rán và nước ngọt có đường – những thực phẩm giàu năng lượng nhưng nghèo vi chất. Riêng mức tiêu thụ nước ngọt tại Việt Nam đã tăng gấp đôi trong giai đoạn 2013–2023. Trong khi đó, khẩu phần ăn thiếu rau xanh, trái cây và chất xơ – những thành phần giúp kiểm soát cân nặng và chuyển hóa.

PGS.TS Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm Tư vấn, Phục hồi dinh dưỡng và Kiểm soát béo phì, Viện Dinh dưỡng Quốc gia cho biết: béo phì ở trẻ em chủ yếu do mất cân đối giữa năng lượng nạp vào và năng lượng tiêu hao. Trong các yếu tố nguy cơ, dinh dưỡng không hợp lý vẫn là nguyên nhân quan trọng nhất, đặc biệt ở trẻ nhỏ.

Trái với quan niệm "mũm mĩm là khỏe", trẻ béo phì phải đối mặt với nhiều nguy cơ bệnh lý nghiêm trọng như đái tháo đường type 2, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ, rối loạn giấc ngủ, thậm chí ung thư. Khoảng 80% trẻ béo phì có nguy cơ trở thành người lớn béo phì.

Không chỉ vậy, béo phì còn ảnh hưởng nặng nề đến tâm lý. Trẻ dễ bị trêu chọc, bắt nạt, dẫn đến tự ti, mặc cảm, giảm khả năng hòa nhập và tăng nguy cơ trầm cảm, ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả học tập và phát triển xã hội.

Nhận biết sớm để can thiệp kịp thời

Theo PGS.TS Nguyễn Trọng Hưng, phụ huynh có thể nhận biết trẻ thừa cân, béo phì thông qua các dấu hiệu như tăng cân nhanh không tương xứng với chiều cao; vòng bụng lớn; lớp mỡ dày ở bụng, cổ, bắp tay, đùi; xuất hiện gai đen ở cổ hoặc nách. Trẻ thường vận động chậm chạp, dễ mệt, thở ngắn, ra nhiều mồ hôi, ngủ ngáy và hay thèm ăn.

Khi có nghi ngờ, phụ huynh nên đưa trẻ đi khám để được đánh giá theo chuẩn tăng trưởng hoặc chỉ số BMI, đồng thời kiểm tra tỷ lệ mỡ cơ thể và nguy cơ thiếu vi chất dinh dưỡng.

Trong điều trị béo phì ở trẻ em, dinh dưỡng giữ vai trò then chốt. Việc điều chỉnh chế độ ăn cần được thực hiện khoa học, lâu dài và phù hợp với từng độ tuổi, giới tính, mức độ béo phì. Chế độ ăn lành mạnh cần đảm bảo đủ năng lượng cho tăng trưởng, giàu chất xơ từ rau xanh, trái cây; bổ sung protein nạc như cá, tôm, thịt trắng, đậu phụ; ưu tiên tinh bột tốt như gạo lứt, khoai lang; đồng thời hạn chế đồ chiên rán, đồ ngọt, thức ăn nhanh và nước uống có đường.

Tuy nhiên, thay đổi dinh dưỡng chỉ hiệu quả khi đi kèm với lối sống lành mạnh, tăng cường vận động thể chất, giảm thời gian ngồi lâu trước màn hình và đảm bảo trẻ ngủ đủ giấc. Quan trọng hơn, cả gia đình cần cùng đồng hành, tạo môi trường ăn uống và sinh hoạt tích cực cho trẻ.

PGS.TS Nguyễn Trọng Hưng nhấn mạnh, phòng ngừa béo phì nên bắt đầu rất sớm, ngay từ giai đoạn ăn dặm. Đặc biệt, lứa tuổi 3–5 được xem là "thời điểm vàng" để hình thành thói quen ăn uống lành mạnh và vận động đều đặn. Việc theo dõi cân nặng, chiều cao định kỳ và can thiệp sớm khi trẻ có dấu hiệu thừa cân sẽ giúp giảm nguy cơ béo phì lâu dài.

Béo phì ở trẻ em hoàn toàn có thể phòng ngừa và kiểm soát nếu dinh dưỡng được điều chỉnh đúng cách, kịp thời và khoa học. Đầu tư cho dinh dưỡng hợp lý hôm nay chính là đầu tư cho sức khỏe của thế hệ tương lai Việt Nam.