Chứng khoán lao dốc: Điều gì khiến dòng tiền đồng loạt tháo chạy?

Không chỉ chốt lời, mà là tâm lý phòng thủ lan rộng

Sau nhiều tháng tăng liên tục và tiến lên vùng đỉnh mới, thị trường bước vào giai đoạn mà kỳ vọng của nhà đầu tư đã được phản ánh phần lớn vào giá cổ phiếu. Trong khi dòng tiền mới có dấu hiệu chững lại, áp lực chốt lời và giảm tỷ lệ sử dụng đòn bẩy (margin) lại gia tăng, tạo ra sự mất cân đối rõ rệt giữa cung và cầu.

Nếu chỉ là một nhịp chốt lời thông thường, lực cầu bắt đáy vẫn có thể hấp thụ lượng cung ở vùng giá thấp. Điều diễn ra trong phiên 22/7 lại hoàn toàn khác. Ngay từ đầu phiên, áp lực bán đã nhanh chóng gia tăng và càng về cuối phiên càng quyết liệt, khiến VN-Index mất tới 62,03 điểm, tương đương 3,58%, lùi về 1.668,53 điểm - mức giảm mạnh nhất kể từ phiên lao dốc đầu tháng 3.

Điều đáng chú ý là áp lực bán không chỉ xuất hiện ở một vài nhóm ngành mà lan rộng từ bất động sản, ngân hàng, chứng khoán đến bán lẻ. Khi các cổ phiếu dẫn dắt đồng loạt suy yếu, dòng tiền bắt đáy gần như không còn đủ mạnh để tạo điểm tựa cho thị trường. Tâm lý "bán trước để bảo toàn thành quả" nhanh chóng lấn át kỳ vọng về một nhịp hồi phục ngắn hạn.

Đáng chú ý hơn, diễn biến của phiên giao dịch cho thấy thị trường không chỉ chịu áp lực chốt lời mà còn xuất hiện dấu hiệu của hoạt động giảm tỷ lệ dư nợ ký quỹ (margin). Khi các cổ phiếu vốn hóa lớn đồng loạt lao dốc, giá trị tài sản đảm bảo trong nhiều tài khoản sử dụng đòn bẩy cũng giảm theo. Điều này buộc một bộ phận nhà đầu tư phải bán bớt cổ phiếu để đưa tỷ lệ vay về ngưỡng an toàn hoặc đáp ứng yêu cầu bổ sung tài sản từ công ty chứng khoán. Chính áp lực bán mang tính kỹ thuật này đã tạo hiệu ứng dây chuyền, khiến đà giảm lan nhanh hơn trên toàn thị trường.

Khi những "đầu tàu" đồng loạt quay đầu

Nguyên nhân trực tiếp khiến VN-Index mất hơn 62 điểm đến từ nhóm cổ phiếu vốn hóa lớn, đặc biệt là nhóm Vingroup.

VIC giảm kịch sàn 6,99%, trở thành cổ phiếu tác động tiêu cực nhất lên VN-Index khi lấy đi hơn 25 điểm. VHM cũng giảm sàn vào cuối phiên, trong khi VRE và VPL đều mất trên 5%. Nhóm cổ phiếu từng đóng vai trò dẫn dắt thị trường trong nhiều tháng qua đã bất ngờ trở thành lực kéo chỉ số giảm mạnh nhất.

Diễn biến này cho thấy mức độ ảnh hưởng rất lớn của các doanh nghiệp vốn hóa lớn đối với VN-Index. Chỉ cần một vài "đầu tàu" đảo chiều, chỉ số có thể mất hàng chục điểm dù nhiều cổ phiếu khác chỉ điều chỉnh ở mức vừa phải.

Không dừng lại ở bất động sản, áp lực bán nhanh chóng lan sang nhóm ngân hàng - trụ cột lớn nhất của thị trường. HDB giảm 4,27%; VCB, CTG và VIB cùng mất trên 3%; ACB, STB, VPB, TPB và EIB cũng đồng loạt giảm mạnh. Khi cả hai nhóm cổ phiếu dẫn dắt là bất động sản và ngân hàng cùng suy yếu, thị trường gần như không còn lực đỡ đủ lớn để cân bằng cung - cầu.

Ở nhóm bán lẻ và tiêu dùng, MWG giảm sàn, trong khi PNJ cũng giảm hết biên độ, lùi về 35.500 đồng/cổ phiếu - mức thấp nhất trong khoảng 5 năm, tương đương vùng giá của năm 2021. Một số cổ phiếu công nghệ và chứng khoán như FPT, SSI cũng tiếp tục lùi về vùng giá thấp sau nhiều phiên điều chỉnh.

Thanh khoản tăng, áp lực bán ngày càng quyết liệt

Điểm đáng chú ý là thanh khoản không hề suy giảm. Giá trị giao dịch trên HoSE đạt hơn 23.300 tỷ đồng, tương đương phiên trước, trong khi khối lượng khớp lệnh tăng khoảng 16%. Riêng nhóm VN30 ghi nhận giá trị giao dịch hơn 15.300 tỷ đồng.

Thông thường, nếu thị trường giảm nhưng thanh khoản thấp, điều đó cho thấy người bán chưa thực sự quyết liệt. Ngược lại, khi chỉ số giảm sâu đi kèm khối lượng giao dịch tăng mạnh, đây thường là tín hiệu cho thấy áp lực bán đang gia tăng, nhiều nhà đầu tư chấp nhận hạ giá để thoát hàng hoặc giảm tỷ trọng cổ phiếu.

Nói cách khác, dòng tiền chưa rời bỏ thị trường nhưng đang dịch chuyển sang trạng thái phòng thủ. Bên mua vẫn xuất hiện, song lực cầu chưa đủ mạnh để hấp thụ lượng cung ngày càng lớn. Đây cũng là nguyên nhân khiến nhiều cổ phiếu vốn hóa lớn giảm mạnh, thậm chí giảm kịch sàn.

Diễn biến này cũng phản ánh tâm lý bi quan gia tăng trên thị trường khi hoạt động bán giải chấp và bán để giảm dư nợ ký quỹ diễn ra luân phiên ở nhiều nhóm cổ phiếu. Khi lực bán mang tính kỹ thuật xuất hiện đồng thời với áp lực chốt lời, đà giảm càng trở nên mạnh hơn và lan rộng hơn.

Khối ngoại bán ròng, tâm lý thị trường thêm thận trọng

Một yếu tố khác khiến tâm lý nhà đầu tư trở nên dè dặt là việc khối ngoại tiếp tục đẩy mạnh bán ròng.

Trong phiên 22/7, nhà đầu tư nước ngoài bán ròng hơn 1.900 tỷ đồng, gần gấp đôi phiên trước. SSI bị bán ròng mạnh nhất với hơn 291 tỷ đồng; VIC và VCB đều bị bán trên 200 tỷ đồng. Ngoài ra, ACB, STB, VPB, TPB, EIB và VIB đều ghi nhận giá trị bán ròng trên 100 tỷ đồng mỗi mã. Ở chiều ngược lại, VNM là điểm sáng hiếm hoi khi được mua ròng hơn 166 tỷ đồng.

Mặc dù giao dịch của khối ngoại không còn chi phối hoàn toàn xu hướng thị trường như nhiều năm trước, nhưng trong những phiên biến động mạnh, động thái bán ròng quy mô lớn vẫn tạo thêm áp lực tâm lý đối với nhà đầu tư trong nước.

Đáng chú ý hơn, mức giảm của thị trường không chỉ đến từ một vài cổ phiếu vốn hóa lớn mà đã lan rộng trên toàn bảng điện tử. Toàn thị trường ghi nhận 517 mã giảm giá, trong khi chỉ có 197 mã tăng, còn lại là các mã đứng giá. Riêng trên HoSE có 245 mã giảm và 75 mã tăng; rổ VN30 ghi nhận 27/30 cổ phiếu giảm giá, chỉ còn hai mã tăng và một mã đứng tham chiếu. Nhiều cổ phiếu như MWG, PNJ, TAL, TCR hay SGT giảm hết biên độ.

Độ rộng thị trường tiêu cực cho thấy đây không còn là nhịp điều chỉnh của một vài cổ phiếu vốn hóa lớn, mà là sự suy yếu đồng loạt của dòng tiền. Khi nhà đầu tư ưu tiên nắm giữ tiền mặt thay vì tìm kiếm cơ hội bắt đáy, lực cầu suy yếu khiến áp lực bán càng trở nên quyết liệt.

Điều nhà đầu tư cần quan tâm không chỉ là một phiên giảm điểm

Phiên lao dốc ngày 22/7 phản ánh đặc điểm quen thuộc của thị trường chứng khoán Việt Nam, nơi nhà đầu tư cá nhân vẫn chiếm tỷ trọng giao dịch áp đảo. Khi thị trường đi lên, dòng tiền thường tham gia rất nhanh; nhưng khi xuất hiện những phiên giảm mạnh, tâm lý lo ngại mất thành quả cùng áp lực sử dụng đòn bẩy tài chính có thể khiến hoạt động bán ra diễn ra đồng loạt, tạo hiệu ứng "bán theo đám đông".

Theo đánh giá của một số công ty chứng khoán, diễn biến của những phiên tới sẽ phụ thuộc lớn vào việc áp lực bán giải chấp có sớm hạ nhiệt hay không. Nếu lực bán kỹ thuật giảm dần và dòng tiền bắt đáy quay trở lại, VN-Index có thể tìm được điểm cân bằng quanh vùng 1.650-1.670 điểm. Ngược lại, nếu áp lực giải chấp tiếp tục gia tăng, chỉ số vẫn có khả năng lùi về kiểm định vùng hỗ trợ sâu hơn quanh 1.600 điểm trước khi hình thành mặt bằng giá mới.

Ở chiều ngược lại, nhiều chuyên gia cũng cho rằng các nhịp giảm mạnh đang đưa mặt bằng định giá của không ít doanh nghiệp về vùng hấp dẫn hơn. Nhiều doanh nghiệp vẫn duy trì tăng trưởng lợi nhuận, nhưng giá cổ phiếu đã giảm nhanh hơn tốc độ suy giảm của kết quả kinh doanh, khiến các chỉ số định giá như P/E, P/B trở nên thấp hơn đáng kể so với giai đoạn trước. Điều này đồng nghĩa với việc rủi ro ngắn hạn có thể còn hiện hữu, song cơ hội đầu tư dài hạn cũng đang dần xuất hiện đối với những nhà đầu tư có dòng tiền nhàn rỗi và chiến lược nắm giữ bền vững.

Đối với các nhà đầu tư theo đuổi mục tiêu tích lũy tài sản dài hạn, đặc biệt là những người mới tham gia thị trường hoặc phụ nữ đầu tư để gia tăng nguồn thu cho gia đình, biến động mạnh là lời nhắc về vai trò của quản trị rủi ro. Việc hạn chế sử dụng đòn bẩy tài chính, tránh chạy theo các cổ phiếu tăng nóng và ưu tiên những doanh nghiệp có nền tảng tài chính lành mạnh sẽ giúp danh mục có sức chống chịu tốt hơn trước các nhịp điều chỉnh.

Ở góc độ dài hạn, những phiên giảm mạnh thường mang tính sàng lọc nhiều hơn là làm thay đổi giá trị nội tại của doanh nghiệp. Vì vậy, thay vì bán theo tâm lý đám đông, nhà đầu tư cần bình tĩnh đánh giá triển vọng kinh doanh, định giá cổ phiếu và chiến lược đầu tư của mình trước khi đưa ra quyết định giải ngân hay cơ cấu lại danh mục.