Bài thơ tri ân những người lính gửi tuổi xuân nơi Thành cổ Quảng Trị

Cỏ hát của nhà giáo - nhà thơ Phạm Thị Hồng Thu (hội viên Hội Nhà văn Hà Nội) là một bài thơ như thế. Không tái hiện khói lửa chiến tranh hay những trận đánh ác liệt, nhà thơ lặng lẽ trở về với ký ức đồng đội để cất lên một khúc tưởng niệm trong trẻo mà thấm sâu về những người lính đã gửi tuổi xuân nơi Thành cổ Quảng Trị.

Ngay từ nhan đề, Cỏ hát đã mở ra một không gian biểu tượng giàu sức gợi. Cỏ là loài cây bình dị, mềm mại nhưng bền bỉ, âm thầm phủ xanh những miền đất từng chịu nhiều thương tích. Sau chiến tranh, cỏ là sự sống đầu tiên hồi sinh trên những chiến hào cũ, bên dòng Thạch Hãn và trong lòng Thành cổ. Vì thế, tiếng hát của cỏ không còn là thanh âm của thiên nhiên mà trở thành tiếng nói của ký ức, của linh hồn những người đã ngã xuống và của lòng biết ơn còn mãi với thời gian.

Khổ thơ mở đầu gây xúc động bằng một hình ảnh vừa thực vừa linh thiêng:

Đêm đêm cỏ thì thầm gọi tên

Hòa ơi! Hiếu ơi! Đông ơi!...

Không phải con người gọi nhau mà chính cỏ cất tiếng gọi. Ba cái tên mộc mạc vang lên như một cuộc điểm danh bất tận của ký ức. Không có quân hàm, không có chức vụ, chỉ có tiếng gọi thân thương của đồng đội. Những người lính có thể đã nằm lại, nhưng trong lòng đất, trong lòng người và trong lịch sử, họ chưa bao giờ vắng mặt. Hai câu thơ tiếp theo mở ra vẻ đẹp của tình đồng chí:

Giọng Bắc nhẹ nhàng, giọng Trung ấm áp

Như thuở bọn mình vẫn bên nhau

Chỉ bằng vài nét chấm phá, nhà thơ đã gợi lên hình ảnh những chàng trai từ nhiều miền quê cùng hội tụ dưới một màu áo lính. Những khác biệt về giọng nói tan hòa trong tình yêu Tổ quốc và lý tưởng chung. Đó là vẻ đẹp bình dị mà cảm động của một thế hệ đã biết sống vì đất nước hơn chính mình.

Nếu khổ thơ đầu là tiếng gọi của ký ức thì những câu thơ tiếp theo lại lưu giữ những khoảnh khắc rất đời thường. Ánh trăng, lá thư, tiếng cười của đồng đội và hình ảnh "Hoàng lặng lẽ tương tư" khiến người lính hiện lên thật gần gũi. Giữa chiến tranh, họ vẫn biết yêu, biết nhớ, biết mơ về ngày mai. Chính những rung động rất người ấy càng làm nổi bật ý nghĩa của sự hy sinh: Họ ra đi khi tuổi trẻ còn đầy những ước vọng đẹp đẽ. 

Một trong những câu thơ giàu sức gợi nhất là Sương ngấm lạnh từ từ/Cỏ đan nhau cùng ấm. Giữa cái lạnh của sương đêm lại hiện lên hơi ấm của cỏ. Động từ "đan" được sử dụng thật tinh tế. Không phải đứng cạnh mà là đan vào nhau, gắn bó không thể tách rời. Hình ảnh ấy gợi tình đồng đội đã nâng đỡ những người lính vượt qua gian khổ và cũng là biểu tượng của sự gắn kết bền chặt giữa những người đã hóa thân vào đất nước. Để rồi từ đó ngân lên hai câu thơ đầy dư vị:

Nhắc nhớ về một thời xanh thẳm

Thành cổ yêu thương

"Thời xanh thẳm" là tuổi trẻ với màu xanh của áo lính, của lý tưởng và niềm tin. Đặc biệt, nhà thơ không gọi Thành cổ bằng những mỹ từ bi tráng mà chỉ nhẹ nhàng viết "Thành cổ yêu thương". Hai tiếng ấy đã chuyển hóa đau thương thành lòng tri ân, đưa ký ức chiến tranh vượt lên mất mát để hướng đến giá trị nhân văn bền vững. Khổ thơ cuối khép lại trong không gian vừa hiện thực vừa linh thiêng:

Đêm nối đêm đồng đội cứ rì rầm

Cùng ngân nga khúc quân hành thuở trước

Tiếng "rì rầm" như hòa vào tiếng cỏ, tiếng gió, tiếng sóng Thạch Hãn và tiếng lòng của bao thế hệ. Những người lính năm xưa dường như vẫn tiếp tục hành quân trong ký ức dân tộc. Hai câu kết là điểm hội tụ của toàn bài:

Sóng Thạch Hãn vỗ nhịp hòa ca Tám mốt

Cỏ vẫn ngọt ngào hát đêm đêm

Thạch Hãn không chỉ là một dòng sông mà đã trở thành biểu tượng của ký ức và sự tri ân. Nhà thơ không để dòng sông cất tiếng khóc mà để sóng sông hòa thành nhịp ca của hòa bình. Tiếng hát của cỏ vì thế cũng là tiếng hát của lịch sử, của lòng biết ơn và của những linh hồn đã hóa thân vào đất mẹ.

Với thể thơ tự do, giọng điệu thủ thỉ và ngôn ngữ mộc mạc, Phạm Thị Hồng Thu không kể về chiến công mà lưu giữ những kỷ niệm bình dị của người lính. Chính sự tiết chế ấy đã tạo nên sức lay động sâu xa. Cỏ hát không chỉ là bài thơ viết về chiến tranh mà còn là khúc tưởng niệm xanh của ký ức, của tình đồng đội và của hòa bình. Tiếng hát ấy rất khẽ nhưng sẽ còn ngân mãi như màu cỏ bất tận trên những miền đất thiêng của Tổ quốc, nhắc mỗi chúng ta biết sống xứng đáng với những mùa xuân mà bao người đã gửi lại cho đất nước.