Đại biểu Quốc hội khóa XVI: Phải thật xứng đáng với Nhân dân

"Cuộc bầu cử này có ý nghĩa vô cùng đặc biệt, quyết định sự thành bại của chúng ta trong tầm nhìn 2045: Nước ta có trở thành một nước phát triển hay không?"

Đây là chia sẻ của Nhà báo, Tiến sỹ Nhị Lê, nguyên Phó Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản với phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus trước thềm cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI.

Quyết định thành bại chặng đường phát triển mới

- Thưa ông, chỉ còn ít ngày nữa chúng ta sẽ bước vào ngày hội non sông khi cử tri cả nước sẽ đi bỏ phiếu để bầu ra các đại biểu Quốc hội - những người được trao quyền đại diện tiếng nói của Nhân dân. Sự kiện này có ý nghĩa quan trọng như thế nào đối với chặng đường phát triển mới của đất nước, khi nước ta đang chuẩn bị bước vào kỷ nguyên mới và Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã đề ra những mục tiêu rất cụ thể nhưng cũng rất lớn, thưa ông?

Nhà báo Nhị Lê : Quốc hội là cơ quan lập pháp, cơ quan giám sát tối cao, cơ quan hoạch định và quyết sách những vấn đề trọng sự của quốc gia. Sự thành công của Quốc hội có nghĩa vô cùng quan trọng. Đó là nơi thể chế hóa toàn bộ những quyết sách của Đảng; đồng thời, cũng là diễn đàn thâu thái và thể hiện quyết sách toàn bộ khát vọng và tâm nguyện của Nhân dân.

Vì vậy, có thể nói Quốc hội chính là tiếng nói của Đảng trên phương diện lập pháp, bảo đảm sự thống nhất giữa đường lối chính trị của Đảng với hệ thống luật pháp của nước ta, đồng thời cũng là nơi kết tinh, thể hiện toàn bộ ý chí, khát vọng và tình cảm của Nhân dân ở những giai đoạn lịch sử nhất định.

Đại hội lần thứ XIV của Đảng vừa quyết sách tầm nhìn, cương lĩnh hành động, lộ trình, mở ra một chân trời rất rộng lớn mang tầm vóc thời đại, là một trọng sự hết sức vĩ đại để xây dựng đất nước phú cường. Đại hội đặt mục tiêu đến năm 2030 - kỷ niệm 100 năm thành lập Đảng, Việt Nam là nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; đến năm 2045, kỷ niệm 100 năm thành lập nước, Việt Nam trở thành nước phát triển, thu nhập cao.

Với tư cách là cơ quan lập pháp, cơ quan tối cao của quốc gia, Quốc hội khóa XVI cần tạo ra một khung trời pháp lý hết sức rộng rãi và dân chủ để đặt đất nước trong tâm thế chiến lược chủ động, với một cường độ mới, một tốc độ mới và một trình độ mới.

Quốc hội khóa XVI sắp tới có một vị trí hết sức quan trọng và đặc biệt. Việc bầu cử đại biểu Quốc hội lần này diễn ra trong bối cảnh rất mới. Chúng ta đã đi qua 40 năm đổi mới, xác lập vị thế và lực mới của đất nước với uy tín, sức mạnh quốc gia, đặc biệt là tầm vóc quốc tế, đã chuẩn bị sẵn sàng để bước vào kỷ nguyên mới.

Cuộc bầu cử Quốc hội lần này chính là cuộc mở đường để đất nước chúng ta tiến vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Đây cũng là sự kiện ghi nhận bước phát triển mới về tư tưởng lấy dân làm gốc của Đảng. Ngày 15/3/2026 là thời khắc hơn 100 triệu đồng bào ta ở trong nước thể hiện mình và đồng bào ta ở nước ngoài hướng về Tổ quốc.

Vì vậy, cuộc bầu cử này có ý nghĩa vô cùng đặc biệt, quyết định sự thành bại của chúng ta trong tầm nhìn 2045: Nước ta có trở thành một nước phát triển hay không?

Đó là khát vọng của dân tộc, là thách thức vĩ đại, cũng là trọng sự của Quốc hội. Đó là thử thách hết sức to lớn, nặng nề trước quốc dân đồng bào mà Quốc hội lần thứ XVI trên nền móng 15 nhiệm kỳ qua để tiếp tục khẳng định vị thế, sức mạnh, uy tín của cơ quan lập pháp tối cao, cơ quan giám sát tối cao, quyết định những trọng sự của đất nước và là diễn đàn rộng lớn của cử tri và đồng bào ta ở trong nước cũng như nước ngoài.

- Với những trọng trách vô cùng lớn đó của Quốc hội, yêu cầu đặt ra với đại biểu Quốc hội trong nhiệm kỳ mới như thế nào, thưa ông?

Nhà báo Nhị Lê: Điều đó đòi hỏi về cơ cấu và chất lượng đại biểu phù hợp. Trong đó cơ cấu là quan trọng, chất lượng là quyết định.

Nhiệm kỳ tới, số lượng đại biểu là 500 người, không tăng so với nhiệm kỳ 15, nhưng chúng ta có tiến bộ khá dài để bảo đảm cơ cấu các thành phần đại biểu. Trong Nghị quyết số 1891/NQ-UBTVQH15 dự kiến số lượng, cơ cấu, thành phần đại biểu Quốc hội khóa XVI, Ủy ban Thường vụ Quốc hội quy định số đại biểu Quốc hội chuyên trách là 200 đại biểu, chiếm tỷ lệ 40%. Tỷ lệ này cao hơn nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV với tỷ lệ đại biểu chuyên trách là 38,6% - cao nhất trong lịch sử. Điều đó cho thấy là chúng ta phấn đấu xây dựng một Quốc hội ngày càng chuyên nghiệp. Quan sát danh sách đại biểu được đề cử và ứng cử khoá XVI sắp tới cho thấy, các cơ quan của Quốc hội (đại biểu Quốc hội chuyên trách ở trung ương): 145 người, tỷ lệ 66,82%; Chính phủ, cơ quan thuộc Chính phủ: 15 người, tỷ lệ 6,91%.

Theo tôi, một Quốc hội thật sự hùng mạnh là một Quốc hội lượng người đại biểu chuyên trách phải chiếm tỷ lệ tuyệt đối đa phần, thậm chí 70 - 80%.

Tôi kỳ vọng Quốc hội khóa XVI thật sự xứng đáng với đất nước trong kỷ nguyên mới, tiến tới năm 2030 và trong tầm nhìn 2045. Ở đó phải là sự tập hợp tinh hoa của dân tộc, phải là nơi hội tụ của các chính trị gia, của các khoa học gia, các chiến lược gia, các doanh gia, các danh nhân, các đại biểu của Nhân dân ở khắp mọi miền Tổ quốc.

Qua thực tiễn hoạt động của Quốc hội, trước yêu cầu mới, công tác lập pháp đòi hỏi rất cao trình độ của đại biểu Quốc hội. Vì thế, tỷ lệ đại biểu là các khoa học gia, là các kỹ trị gia rất quan trọng trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Chẳng hạn, trong số 217 người được giới thiệu ứng cử ở Trung ương, có 28 người trình độ đại học và 189 người có trình độ trên đại học. Đấy là chủ nhân làm nên thần thái và tinh hoa của luật.

Kỷ nguyên mới yêu cầu phát triển nhanh, mạnh, nhưng bền vững và nhân văn, cho nên văn hóa, theo nghĩa rộng rãi nhất và ngang tầm với chính trị và kinh tế, là địa hạt hết sức cơ bản và quan trọng. Đó là hệ điều tiết quốc gia. Nói như cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, văn hóa còn thì dân tộc còn. Hơn nữa, tôi hình dung văn hóa là tấm căn cước của dân tộc trong hội nhập quốc tế, khẳng định vị thế của quốc gia. Vì vậy, đại biểu phải là gương mặt văn hóa tiêu biểu và kỳ vọng họ sẽ được lựa chọn.

Đó là hai phương diện mà tôi cho quan trọng bậc nhất cho việc lựa chọn những gương mặt xứng đáng là đại biểu của Nhân dân.

Cơ cấu quan trọng nhưng lựa chọn cho thật chuẩn xác thì mới kỳ vọng vào một đội ngũ đại biểu Quốc hội thật sự ngang tầm với sứ mệnh Quốc hội khóa XVI.

Cần lựa chọn những người học từ hành chứ không phải chỉ đo bằng bằng cấp. Theo dõi các kỳ họp Quốc hội trên hội trường và qua tiếp xúc cử tri, đặc biệt là những phiên giám sát sát lớn của Quốc hội, có thể thấy tiếng nói của các nhà khoa học vẫn chưa tương xứng với tiềm năng của chúng ta. Không ít những đại biểu cả một nhiệm kỳ không hề có một ý kiến nào trên nghị trường hay phát ngôn về mặt cương lĩnh hành động, về mặt tầm nhìn trên truyền thông. Đó là một khoảng trống lớn mà tôi cũng như nhiều cử tri còn băn khoăn và còn mong mỏi.

Điều đó cũng đòi hỏi mỗi cử tri trước khi bỏ phiếu cần tìm hiểu kỹ lưỡng thông tin đa chiều về các ứng cử viên để lựa chọn và xác quyết đúng đắn nhất về những người mà mình sẽ trao quyền đại diện.

Mở đường về thể chế

- Thể chế được chỉ rõ là “điểm nghẽn của điểm nghẽn,” cản trở sự phát triển, gây lãng phí nguồn lực và cần được khắc phục triệt để. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định đột phá mạnh về thể chế là nhiệm vụ then chốt, tháo gỡ điểm nghẽn bằng cách hoàn thiện khuôn khổ pháp lý. Theo ông, làm thế nào để Quốc hội khóa XVI có thể hoàn thành trọng trách này?

Nhà báo Nhị Lê : Có lẽ kỷ nguyên mới là một thời kỳ mới của công cuộc đổi mới. Trong một thế giới đầy biến động, sự phân mảnh của thế giới, sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ đang đặt ra rất nhiều thách thức.

Quốc hội là cơ quan lập pháp, nơi kiến tạo hệ thống pháp luật. Một khung trời phát triển rộng lớn hay không, một cơ chế vận hành quốc gia có thật sự dân chủ và thông thoáng để mỗi người đều góp sức vào công cuộc kiến tạo và phát triển đất nước hay không tùy thuộc vào luật, tức là vào Quốc hội. Đấy cũng là nhiệm vụ, là trọng trách của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Hiện chúng ta có khoảng 300 luật và bộ luật. Luật phải từ thực tiễn và phù hợp với thực tiễn và lòng dân. Thực tế cho thấy, trong thời gian qua, có những luật vừa ban hành đã lạc hậu, phải sửa đổi, bổ sung.

Một quốc gia càng ít luật càng tốt và một bộ luật càng ít được sửa chữa càng lý tưởng. Cho nên điều quan trọng nhất là trong tầm nhìn 2030-2045, những bộ luật căn bản, như luật Đất đai, luật Hình sự, luật Tố tụng hình sự, luật Dân sự, đặc biệt là luật Doanh nghiệp, luật Kinh doanh, luật Tài sản phải được tính đến một cách tổng thể, thật sự thiết thực, thật sự cụ thể và dễ dàng thực thi, kiểm soát.

Chúng ta cần một hệ thống luật pháp để thực thi chứ không phải một hệ thống luật pháp để trưng bày và nghiên cứu. Cấp bách xử lý những thách thức từ tình trạng luật khung, luật ống, tạo nên một sự lệch pha không đáng có giữa luật và các văn bản dưới luật: Các nghị định, các thông tư. Mặt khác, luật pháp sinh ra đạo đức. Một bộ luật không bảo đảm tính pháp lý song hành với phát triển đạo lý và bảo vệ Nhân dân là sự thất bại trong công tác lập pháp. Đặc biệt truyền thống Á Đông, truyền thống Việt Nam, tính nhân văn là gốc của đất nước. Một bộ luật thật sự nghiêm minh nhưng đồng thời cũng cần phải là đỉnh cao của sự kết tinh và tỏa sáng đạo lý Việt Nam.

Nâng tính phản biện, đo lường chất lượng

- Thưa ông, nói về bầu cử đại biểu Quốc hội lần này, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh cần ưu tiên lựa chọn những người mà dám nói, dám nghĩ, dám làm, có bản lĩnh và tầm nhìn. Vậy theo ông, làm thế nào để các đại biểu Quốc hội dám nói và dám phản biện?

Nhà báo Nhị Lê : Sự chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm đặc biệt quan trọng. Tranh luận, phản biện là con đường ngắn nhất để tiếp cận chân lý. Đó là biểu hiện sinh động sức sống mạnh mẽ của một Quốc hội dân chủ của Dân, do Dân và vì Dân. Đấy cũng là kinh nghiệm lớn của chúng ta ở những thời kỳ phát triển rực rỡ. Chừng nào tiếng nói phản biện được trọng thị, được lắng nghe, được giải trình thì chừng đó không khí dân chủ trong xã hội nói chung và không khí nghị trường nói riêng được bảo vệ, phát huy và khẳng định. Nó đòi hỏi một cơ chế để cho đại biểu tự do và dân chủ, cố nhiên bảo đảm sự thống nhất và tập trung.

Mặt khác, phải dành một khung trời xứng đáng cho tất cả các mức độ và các cấp độ để nghe tiếng nói của Nhân dân, để nghe tiếng nói của đại biểu Quốc hội. Một ví dụ điển hình là dự án sân bay Long Thành, thật đau lòng, khi rất nhiều tiếng nói phản biện chìm nghỉm và chúng ta đã phải trả giá. Sắp tới, với những quyết sách lớn trong việc xây dựng kết cấu hạ tầng quốc gia, sẽ có hàng loạt dự án lớn nhiều chục nghìn tỷ đồng. Đó là thuế của Nhân dân và cũng là lòng dân.

Vì vậy, vấn đề dân chủ trong phản biện, dân chủ nghị trường là một câu hỏi lớn, một phương diện thách thức lớn mà chúng ta phải đối diện và hết sức nỗ lực đáp lại, nếu muốn phát triển. Nếu được như vậy mới kỳ vọng vào sự phát triển dân chủ trong toàn xã hội và kết tinh tập trung dân chủ trong nghị trường. Và khi đó, chúng ta mới có một quyết sách vừa hợp quy luật nhưng đồng thời cũng hợp lòng dân được hiện thực hoá trong các bộ luật và luật.

- “Cơ chế” và “khung trời” đó nên như thế nào, thưa ông?

Nhà báo Nhị Lê : Cần mở rộng một cách mạnh mẽ thảo luận tại hội trường, dành nhiều thời gian tranh luận chất vấn tại hội trường. Đấy là một nấc thang phát triển dân chủ đồng thời cũng là môi trường để Nhân dân thẩm định trình độ đại biểu Quốc hội. Đó cũng là động lực để mỗi đại biểu nêu cao quyền lực, trách nhiệm với trước đất nước song hành với trách nhiệm trước cử tri, những người đã bầu ra mình.

Điều đó cũng cần một bộ máy lãnh đạo Quốc hội thật sự ngang tầm, để Quốc hội thật sự xứng đáng là cơ quan lập pháp, cơ quan quyết sách những trọng sự lớn của đất nước, đặc biệt là cơ quan giám sát tối cao, để ba chức năng của Quốc hội thật sự là tiếng nói của Nhân dân.

Nói một cách hình ảnh, Quốc hội là sự thể hiện gương mặt và linh hồn của dân tộc trên địa hạt lập pháp, bảo đảm về mặt pháp lý song hành với phát triển đạo lý trong việc kiến tạo hệ thống luật pháp chính là trực tiếp xây dựng và phát triển nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của chúng ta.

- Là người theo dõi sát sao hoạt động của Quốc hội, ông đánh giá như thế nào về cái chất lượng thảo luận, chất vấn của Quốc hội trên nghị trường trong các nhiệm kỳ vừa qua? Theo ông, làm thế nào để những cuộc chất vấn sẽ phải hiệu quả hơn nữa?

Nhà báo Nhị Lê : Có thể nói các cuộc chất vấn, thảo luận ngày càng dân chủ, ngày càng mở rộng, nhưng chưa xứng đáng với trọng sự mà Quốc hội đặt ra, chưa xứng đáng với kỳ vọng của Nhân dân. Đấy là cuộc sàng lọc lớn để chúng ta có thể xây dựng, phát triển đội ngũ đại biểu Quốc hội ngang tầm với vị thế của Quốc hội, ngang tầm với khát vọng của Nhân dân.

Những quyết sách được xác quyết trong và qua những buổi chất vấn.

Đồng thời, định lượng xứng đáng về mặt thời gian và hiệu quả của những cuộc chất vấn. Cần dành thời gian cao nhất trong phạm vi có thể trong kỳ họp để lắng nghe nhiều hơn từ phía đại biểu Quốc hội, để kiểm chứng chặt chẽ hơn chương trình hành động của các đại biểu Quốc hội, đặc biệt những đại biểu Quốc hội giữ trọng sự là các chính khách.

Và cuối cùng, là phải đo lường được lời hứa với hành động. Ở đó là trách nhiệm và đó là danh dự. Nếu không như thế thì chỉ là một cuộc chất vấn ở trên trời, tiếng sét đánh vào cột thu lôi, vô thưởng vô phạt.

Với sự phát triển của cách mạng khoa học công nghệ, đặc biệt là cuộc chuyển đổi số quốc gia, không gì là không thể. Và, không gì chân xác bằng sự kiểm định của Nhân dân về chất lượng hoạt động của từng đại biểu Quốc hội; mặt khác, rất quan trọng là việc tiếp thu ý kiến của Đại biểu Quốc hội của các cơ quan quản trị quốc gia trong hoàn thiện dự thảo luật, trong thực thi pháp luật và các quyết sách trọng đại khác.

Tôi cho rằng, không thể không làm và làm thật sự xứng đáng và thành tâm. Đây là thời cơ để chúng ta chấn chỉnh về mặt chất lượng Đại biểu Quốc hội, chất lượng một cuộc chất vấn và đo lường chương trình hành động của Quốc hội. Cuối cùng, cần hành động, hành động và hành động.

Nếu được như thế thì danh hiệu đại biểu Quốc hội là sự kết tinh và mãi vang vọng trong lòng dân hai chữ Tầm và Tín. Họ mới thật sự là tiếng nói của Nhân dân. Họ mới thật sự là đại biểu của Nhân dân.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!