Đăng ký hiến tạng bằng thông tin người khác: Cơ quan tiếp nhận cần điều chỉnh hoặc hủy bỏ dữ liệu không hợp lệ

Những phản ánh về việc sử dụng họ tên và số căn cước công dân của người khác để đăng ký hiến mô, tạng mà không cần xác nhận của chính chủ đã làm dấy lên nhiều câu hỏi về quy trình tiếp nhận đăng ký hiện nay. Đặc biệt, nếu thông tin cá nhân bị người khác tự ý sử dụng, người có tên trong hệ thống có thực sự trở thành người đăng ký hiến tạng hay không?

Phân tích về vấn đề này, luật sư Diệp Năng Bình, Trưởng Văn phòng Luật sư Tinh Thông Luật, cho rằng việc người khác tự ý sử dụng họ tên, số căn cước công dân của một cá nhân để đăng ký hiến tạng khi không có sự đồng ý và ý chí tự nguyện của người đó không thể được coi là một đăng ký hiến tạng hợp pháp, có hiệu lực.

Theo luật sư, khoản 1 Điều 4 và khoản 1 Điều 18 Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006 đều đặt ra nguyên tắc việc hiến tạng phải xuất phát từ ý chí tự nguyện của chính cá nhân. Đáng chú ý, khoản 4 Điều 18 quy định cơ sở y tế phải trực tiếp gặp người hiến để tư vấn, hướng dẫn đăng ký theo mẫu đơn và cấp thẻ đăng ký hiến. Khoản 5 Điều này xác định việc đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết có hiệu lực kể từ thời điểm người đăng ký được cấp thẻ.

Từ những quy định này, luật sư Bình nhấn mạnh cần phân biệt giữa việc hệ thống trực tuyến ghi nhận thông tin cá nhân với việc đăng ký hiến tạng theo đúng trình tự pháp luật. Việc nhập họ tên, số căn cước công dân lên hệ thống, nếu không có sự xác nhận của chính chủ, không đủ căn cứ chứng minh người đó đã tự nguyện đăng ký.

Ngay cả khi thông tin đã được ghi nhận hoặc thẻ đăng ký được cấp trên cơ sở dữ liệu bị giả mạo, điều đó cũng không thể thay thế ý chí hiến tạng thực sự của cá nhân.

"Hiến tạng là quyền tự nguyện, không phải nghĩa vụ. Một người không thể bị xem là đã đồng ý hiến tạng chỉ vì tên họ xuất hiện trong hệ thống quản lý", luật sư Bình phân tích.

Không chỉ liên quan đến hiệu lực đăng ký, vụ việc còn đặt ra vấn đề bảo vệ quyền lợi của những người bị sử dụng thông tin trái phép. Theo luật sư, quyền của cá nhân cần được bảo đảm trên hai phương diện: quyền tự quyết đối với việc hiến mô, bộ phận cơ thể và quyền kiểm soát thông tin cá nhân.

Điều 20 Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người năm 2006 quy định người đã đăng ký hiến có quyền thay đổi hoặc hủy bỏ nguyện vọng. Tuy nhiên, luật sư lưu ý không thể đánh đồng người từng tự nguyện đăng ký nhưng sau đó thay đổi quyết định với người chưa từng có nguyện vọng hiến tạng nhưng bị người khác giả mạo thông tin.

Do đó, không thể mặc nhiên yêu cầu người bị giả mạo phải tự thực hiện thủ tục hủy đăng ký như thể họ từng đồng ý hiến tạng. Thay vào đó, cơ quan tiếp nhận cần chủ động xác minh, điều chỉnh hoặc hủy bỏ dữ liệu không hợp lệ và xác nhận lại tình trạng đăng ký cho người bị ảnh hưởng.

Không thể đẩy trách nhiệm xác minh và xử lý cho người dân

Một vấn đề khác được đặt ra là trách nhiệm của Trung tâm Điều phối Quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người và các cơ sở y tế khi quy trình đăng ký chưa bảo đảm việc xác thực danh tính, dẫn đến nguy cơ thông tin cá nhân bị sử dụng trái phép.

Theo luật sư Diệp Năng Bình, cần phân định trách nhiệm giữa Trung tâm Điều phối Quốc gia và cơ sở y tế trực tiếp thực hiện thủ tục đăng ký, không thể mặc nhiên quy toàn bộ trách nhiệm cho một chủ thể khi chưa làm rõ quy trình và hành vi vi phạm.

Căn cứ Điều 36 Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và Điều 17 Nghị định 56/2008/NĐ-CP, Trung tâm có trách nhiệm tiếp nhận, xử lý thông tin, quản lý thẻ và danh sách người đăng ký hiến. Trong khi đó, theo Điều 18 của Luật này, cơ sở y tế trực tiếp tư vấn, hướng dẫn đăng ký và cấp thẻ.

Vì vậy, trách nhiệm của các đơn vị liên quan cần được xem xét trên nhiều phương diện, trước hết là xác thực thông tin. Cơ sở y tế phải bảo đảm việc đăng ký phản ánh đúng nguyện vọng của chính người hiến; Trung tâm phải kiểm soát tính chính xác, có căn cứ và khả năng truy xuất của dữ liệu.

Bên cạnh đó, các đơn vị phải kiểm soát chặt chẽ việc tiếp nhận, lưu trữ, truy cập và sử dụng thông tin cá nhân, ngăn chặn hành vi khai thác hoặc sử dụng trái phép. Nếu việc giả mạo xuất phát từ lỗ hổng xác thực hoặc quản lý dữ liệu thiếu chặt chẽ, cần làm rõ trách nhiệm của đơn vị liên quan.

Khi phát hiện sai phạm, các đơn vị phải phối hợp kiểm tra hồ sơ gốc, xác định người thực hiện đăng ký, phương thức tiếp nhận và căn cứ cấp thẻ; kịp thời điều chỉnh dữ liệu không hợp lệ, thông báo kết quả cho người bị ảnh hưởng. Nếu phát hiện dấu hiệu vi phạm, cần chuyển cơ quan có thẩm quyền xử lý. Tùy tính chất, mức độ, hành vi vi phạm có thể bị xử phạt hành chính, truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc phải bồi thường thiệt hại.

Ngoài ra, theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, cá nhân có quyền yêu cầu truy cập, chỉnh sửa, xóa hoặc hạn chế xử lý dữ liệu; khiếu nại, tố cáo, khởi kiện và yêu cầu bồi thường theo quy định pháp luật. Người bị sử dụng thông tin trái phép có thể yêu cầu Trung tâm kiểm tra hồ sơ, xác định thời điểm, phương thức và đơn vị tiếp nhận đăng ký, đồng thời đề nghị xử lý dữ liệu giả mạo.

Từ vụ việc, luật sư Bình cho rằng cần hoàn thiện quy trình đăng ký theo hướng bảo đảm đồng thời ba yếu tố: xác thực danh tính, chứng minh nguyện vọng tự nguyện và lưu vết đầy đủ quá trình đăng ký. Người dân cũng cần được tạo điều kiện tra cứu tình trạng đăng ký, phản ánh việc bị sử dụng thông tin trái phép và yêu cầu xử lý kịp thời.

"Trọng tâm của vấn đề là trách nhiệm thiết kế và vận hành một hệ thống đủ chặt chẽ để ngăn ngừa hành vi giả mạo ngay từ đầu, thay vì chỉ xử lý khi hậu quả đã xảy ra", luật sư Bình nhấn mạnh.