Đánh thức "kho báu" di sản bằng dữ liệu số

Đó là nhận định được nhiều chuyên gia chia sẻ tại tọa đàm "Số hóa dữ liệu văn hóa, du lịch TPHCM" diễn ra tối 23/7 tại Bảo tàng Tôn Đức Thắng. Tọa đàm quy tụ các nhà nghiên cứu, chuyên gia văn hóa, đại diện bảo tàng, doanh nghiệp công nghệ cùng nhiều đơn vị hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, du lịch nhằm tìm lời giải cho bài toán bảo tồn di sản trong thời đại số.

Số hoá di sản là quá trình tất yếu

Theo TS Nguyễn Thị Hậu, tổng thư ký Hội Khoa học lịch sử TPHCM, số hóa di sản đang trở thành mô hình quản trị di sản mới. Nếu trước đây bảo tàng và di tích chủ yếu thực hiện ba chức năng bảo tồn - nghiên cứu - trưng bày thì hiện nay nhiều quốc gia đã chuyển sang mô hình bảo tồn - dữ liệu hóa - kết nối - sáng tạo giá trị. 

Theo TS Nguyễn Thị Hậu, trong bối cảnh kinh tế tri thức và đổi mới sáng tạo, TPHCM đang đứng trước yêu cầu phải tái định vị nguồn lực văn hóa. Di sản không nên chỉ được nhìn nhận là đối tượng cần bảo tồn mà cần trở thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

"Thành phố có hệ thống di sản vật thể đa dạng gồm khảo cổ học, kiến trúc đô thị, công trình tôn giáo, biệt thự cổ, di sản công nghiệp, quần thể Chợ Lớn... Bên cạnh đó là các nhóm di sản phi vật thể phản ánh đời sống thị dân thông qua lễ hội, nghệ thuật trình diễn, nghề thủ công, tri thức dân gian và ký ức đô thị. Đặc biệt, "tinh thần người Sài Gòn" với đặc tính năng động, cởi mở, sẵn sàng tiếp nhận cái mới cũng là một nguồn lực văn hóa quan trọng để phát triển kinh tế sáng tạo. 

Vì vậy, việc số hoá di sản là quá trình tất yếu vì sự kết hợp giữa di sản văn hoá, công nghệ 4.0 sẽ tạo ra không gian bảo tàng hiện đại, gần gũi với giới trẻ, khẳng định khả năng hòa nhập của Việt Nam vào xu thế bảo tồn phát huy giá trị di sản bằng công nghệ số", bà Hậu phân tích.

Đồng quan điểm, TS Mã Thanh Cao, nguyên giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM, cho rằng số hóa chính là cách xây dựng kho dữ liệu di sản quốc gia để vừa bảo tồn vừa phát huy giá trị của các di sản. Theo bà, chuyển đổi số còn mở ra cơ hội đưa di sản đến gần hơn với người trẻ thông qua những hình thức tiếp cận mới, từ đó khơi gợi sự quan tâm đối với các giá trị truyền thống và tạo thêm những giá trị sáng tạo mới.

Trên thực tế, theo TS. Mã Thanh Cao, nhiều bảo tàng tại TPHCM đã bắt đầu ứng dụng công nghệ vào hoạt động trưng bày và phục vụ khách tham quan.

Trong đó, Bảo tàng TPHCM triển khai không gian tương tác 3D/360; Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh ứng dụng công nghệ thực tế ảo để tái hiện hiện vật; Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ sử dụng máy Hologram 3D kết hợp công nghệ VR để trình chiếu hình ảnh hiện vật và nhân vật lịch sử và Bảo tàng Mỹ thuật cũng đang tiến hành thử nghiệm số hóa các bảo vật quốc gia như: bức tranh Vườn xuân Trung - Nam - Bắc của họa sĩ Nguyễn Gia Trí và Thanh niên thành đồng của họa sĩ Nguyễn Sáng bằng công nghệ VR và diễn hoạt bằng trí tuệ nhân tạo.

Xây dựng "ngân hàng dữ liệu di sản" để tạo giá trị mới

Theo TS Nguyễn Thị Hậu, việc số hóa trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn tại TPHCM vẫn còn rất hạn chế khi nhiều tư liệu quý chưa được sưu tầm, hệ thống hóa và lưu giữ như một loại hình di sản văn hóa của thành phố.

Bên cạnh đó, các chuyên gia tham gia toạ đàm cũng chỉ ra hàng loạt khó khăn như: thiếu nguồn nhân lực am hiểu đồng thời về công nghệ và văn hóa, thiếu nền tảng dữ liệu dùng chung, kinh phí đầu tư còn hạn chế và cơ chế huy động doanh nghiệp tham gia vẫn chưa thật sự rõ ràng.

Theo TS Nguyễn Thị Hậu, TPHCM cần khẩn trương xây dựng Ngân hàng dữ liệu di sản số, tiến tới số hóa toàn bộ hệ thống di tích đã được xếp hạng, danh mục kiểm kê kết hợp các nguồn tư liệu lịch sử, báo chí đang lưu trữ tại nhiều đơn vị khác nhau. Cơ sở dữ liệu này phải được vận hành như một nền tảng tài nguyên mở nhằm cung cấp nguyên liệu thô đầu vào cho các ngành công nghiệp sáng tạo như: điện ảnh, thời trang, thiết kế kiến trúc và phát triển game công nghệ.

Một giải pháp khác được TS Nguyễn Thị Hậu đề xuất là chuyển đổi hệ thống bảo tàng theo hướng bảo tàng thông minh, ứng dụng các công nghệ như mô phỏng 3D, thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) nhằm thay đổi hoàn toàn trải nghiệm của người xem.

Không dừng ở công tác bảo tồn, các chuyên gia cho rằng dữ liệu số hoàn toàn có thể trở thành nguồn tài nguyên mới cho ngành du lịch.

TS Nguyễn Thị Hậu gợi mở ý tưởng xây dựng một bảo tàng ảo về di sản đô thị TPHCM, nơi người xem có thể khám phá lịch sử thành phố qua nhiều chủ đề như:  Sài Gòn trước thế kỷ XVII, đô thị cảng sông, khảo cổ học đô thị, gốm Cây Mai, chợ truyền thống, di sản công nghiệp hay tầm nhìn về siêu đô thị TPHCM trong tương lai. Mỗi hiện vật không chỉ có hình ảnh mà còn được tích hợp bản đồ, video, mô hình 3D và phần thuyết minh, giúp người xem có cảm giác như đang trực tiếp tham quan một bảo tàng thực thụ.