Đầu tư cho kinh tế chăm sóc cũng là đầu tư cho phụ nữ

Nhân Ngày Quốc tế người cao tuổi (1/10), phóng viên Báo Phụ nữ Việt Nam có cuộc trao đổi với TS. Phạm Vũ Hoàng, Phó Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế), về phát triển kinh tế chăm sóc.

PV: Việt Nam đang già hóa dân số nhanh. Nhu cầu chăm sóc người cao tuổi, nhất là chăm sóc dài hạn, được dự báo sẽ thay đổi như thế nào trong những năm tới, thưa ông?

TS. Phạm Vũ Hoàng: Việt Nam là một trong số những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh và chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011. Theo số liệu của Cục Thống kê năm 2025, nước ta có 14,8 triệu người cao tuổi, chiếm 14,5% tổng dân số. Dự báo, Việt Nam sẽ trở thành nước có dân số già vào năm 2034. Mặc dù tuổi thọ trung bình đạt 74,7 tuổi, số năm sống khỏe mạnh của người Việt Nam lại chỉ khoảng 65,4 năm. Người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh cùng một lúc, với trung bình mỗi người mắc 3 bệnh phải điều trị suốt đời. Tình trạng bệnh tật này ảnh hưởng lớn đến đời sống tâm lý, sinh hoạt hàng ngày và sự hòa nhập cộng đồng của họ.

Bên cạnh đó, đời sống của một bộ phận người cao tuổi vẫn còn khó khăn trong khi chi tiêu y tế bình quân của một người cao tuổi trong 12 tháng gấp 4 lần nhóm từ 0 đến 4 tuổi và gần gấp 2 lần nhóm từ 15 đến 24 tuổi. Khi số lượng người cao tuổi tăng lên, tổng nhu cầu chăm sóc sức khỏe cũng tăng theo, trong khi phần lớn người cao tuổi có nhu cầu chăm sóc dài hạn đang sinh sống tại cộng đồng nhưng các dịch vụ hỗ trợ tại nhà và tại cộng đồng còn rất hạn chế.

Theo tính toán, nếu năm 2019, số người cao tuổi cần hỗ trợ hàng ngày là gần 4 triệu người thì đến năm 2049 con số này sẽ tăng lên gần 10 triệu người trong tổng số khoảng 33,5 triệu người cao tuổi, đặt ra sức ép vô cùng lớn lên hệ thống an sinh xã hội và các gia đình.

 PV: Trong gia đình, phụ nữ vẫn đang đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc người cao tuổi. Khi dân số ngày càng già hóa, làm thế nào để giảm sự phụ thuộc vào lao động chăm sóc không được trả công của phụ nữ và chia sẻ trách nhiệm này với nam giới, cộng đồng và xã hội, thưa ông?

TS. Phạm Vũ Hoàng: Hiện nay, phần lớn công việc chăm sóc người cao tuổi vẫn do các thành viên trong gia đình, đặc biệt là phụ nữ đảm nhiệm, chủ yếu làm theo kinh nghiệm và chưa được đào tạo kỹ năng chăm sóc cơ bản. Phụ nữ - đặc biệt là phụ nữ trung niên và cao tuổi đang đóng vai trò là người thực hiện chính trong chăm sóc người cao tuổi ở gia đình và cộng đồng. 

Theo Quỹ Dân số Liên hợp quốc, phụ nữ chiếm gần 70% trong số những người chăm sóc người cao tuổi trong gia đình. Đặc biệt, nếu người chăm sóc người cao tuổi là vợ hoặc chồng thì sự khác biệt theo nhóm tuổi, giới tính rất rõ rệt và tỷ lệ nam giới cao tuổi được vợ chăm sóc cao hơn rất nhiều tỷ lệ phụ nữ cao tuổi được chồng chăm sóc (tương ứng là 52,34% và 10,67%). 

Xét theo giới tính của người cao tuổi được chăm sóc thì không có sự khác biệt về tỷ lệ con trai hoặc con rể chăm sóc bố hay mẹ, nhưng con gái và con dâu lại có tỷ lệ chăm sóc mẹ cao hơn so với bố. Sự khác biệt này có thể được lý giải bằng thực tế là trong quá trình hỗ trợ các hoạt động sinh hoạt hàng ngày có những hoạt động mang tính cá nhân cao (như tắm, vệ sinh...) nên cần người chăm sóc khác nhau.

Việc chăm sóc người cao tuổi trong gia đình hiện vẫn chủ yếu do phụ nữ đảm nhận, trong khi sự tham gia của nam giới còn hạn chế. Thực trạng này cho thấy định kiến giới vẫn tồn tại, khi công việc chăm sóc gia đình và người cao tuổi thường được mặc định là của phụ nữ. Tuy nhiên, lực lượng này còn gặp nhiều rào cản như thiếu kỹ năng, gánh nặng kép (việc nhà và công việc), thu nhập thấp, thiếu chế độ hỗ trợ...

Để thay đổi thực trạng này, cần triển khai các giải pháp đồng bộ từ gia đình, cộng đồng và xã hội. Về văn hóa, cần tiếp tục thúc đẩy bình đẳng giới, thay đổi định kiến về vai trò của nam và nữ trong chăm sóc gia đình. Về xã hội, cần phát triển đa dạng các dịch vụ chăm sóc người cao tuổi chuyên nghiệp, với chi phí phù hợp, qua đó giảm bớt gánh nặng cho các gia đình.

Đồng thời, cần khuyến khích và tạo điều kiện để nam giới tham gia nhiều hơn vào công việc chăm sóc gia đình, cùng chia sẻ trách nhiệm với người phụ nữ. Bên cạnh đó cần trang bị kiến thức, kỹ năng cho cả nam và nữ trong việc chăm sóc người cao tuổi tại gia đình. Khi đó, việc chăm sóc người cao tuổi sẽ trở thành trách nhiệm chung của các thành viên trong gia đình, thay vì mặc định là trách nhiệm của riêng phụ nữ.

PV: Theo ông, để chuyển từ mô hình chăm sóc chủ yếu dựa vào gia đình sang mô hình có sự chia sẻ của Nhà nước, cộng đồng và doanh nghiệp, cần tập trung vào những giải pháp nào?

TS. Phạm Vũ Hoàng: Để từng bước chuyển từ tư duy "gia đình là chỗ dựa duy nhất trong chăm sóc người cao tuổi" sang cách tiếp cận Nhà nước, cộng đồng, doanh nghiệp và gia đình cùng chung tay chia sẻ trách nhiệm, cần mạnh mẽ triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp sau:

Thứ nhất, hoàn thiện và tổ chức thực hiện hiệu quả chính sách, pháp luật về người cao tuổi, Luật Dân số.

Thứ hai, đẩy mạnh truyền thông, chuyển đổi nhận thức xã hội. Tăng cường truyền thông về quyền và nghĩa vụ của cá nhân, gia đình, người sử dụng lao động; nhấn mạnh lợi ích của cộng đồng, xã hội và quốc gia trong công tác chăm sóc người cao tuổi, qua đó nâng cao nhận thức về ý nghĩa, tầm quan trọng của chăm sóc và nâng cao sức khỏe cho người cao tuổi, thích ứng với già hóa dân số và vai trò chủ động của mỗi cá nhân, cũng như vai trò, trách nhiệm của Nhà nước, cộng đồng và xã hội trong việc hỗ trợ, chăm sóc người cao tuổi.

Thứ ba, phát triển hệ thống dịch vụ chăm sóc người cao tuổi đa dạng, linh hoạt. Đẩy mạnh phát triển các mô hình chăm sóc người cao tuổi tại nhà, tại cộng đồng và tại các cơ sở chăm sóc; khuyến khích sự tham gia của khu vực tư nhân, tổ chức xã hội trong cung cấp dịch vụ chăm sóc. Từng bước hình thành hệ sinh thái dịch vụ chăm sóc liên tục, kết nối giữa y tế - xã hội - gia đình, đáp ứng nhu cầu đa dạng của các nhóm người cao tuổi theo mức độ tự chủ và điều kiện kinh tế. Qua đó, giảm áp lực cho gia đình, đồng thời bảo đảm người cao tuổi được chăm sóc toàn diện, góp phần hướng tới mục tiêu già hóa khỏe mạnh, tích cực và bền vững.

Việc triển khai đồng bộ các giải pháp trên sẽ góp phần chuyển đổi căn bản từ mô hình chăm sóc dựa chủ yếu vào gia đình sang mô hình chia sẻ trách nhiệm giữa Nhà nước, xã hội và gia đình, phù hợp với bối cảnh già hóa dân số nhanh hiện nay.