Nhân Ngày Quốc tế Người cao tuổi 1/10: Xây dựng hệ sinh thái chăm sóc cho một Việt Nam già hóa

Gia đình luôn là chỗ dựa quan trọng của người cao tuổi Việt Nam. Tình cảm ấy sẽ không thay đổi. Nhưng chăm sóc người thân hằng ngày, nhất là khi họ cần hỗ trợ lâu dài hoặc có bệnh mạn tính, đòi hỏi thời gian và kỹ năng. Nếu mặc nhiên giao việc đó cho phụ nữ, gia đình có thể phải đánh đổi bằng sức khỏe, thu nhập và cơ hội nghề nghiệp của họ.

Khi gia đình thay đổi, cách nghĩ về chăm sóc cũng cần thay đổi

Ở nhiều gia đình, sau một ngày làm việc có lương, người phụ nữ lại bắt đầu một "ca làm" khác tại nhà: Chuẩn bị bữa ăn, nhắc cha mẹ uống thuốc, đặt lịch khám bệnh, sắp xếp việc nhà. Những việc ấy thường xuất phát từ tình yêu thương nhưng cũng tiêu tốn thời gian, sức lực và không ít kỹ năng.

Trong khi đó, số người cao tuổi đang tăng nhanh. Theo Cục Thống kê, năm 2024 người từ 65 tuổi trở lên chiếm 9,3% dân số, so với 7,7% năm 2019. Phụ nữ sống thọ hơn nam giới: tuổi thọ trung bình năm 2024 là 77,3 tuổi ở nữ và 72,3 tuổi ở nam. Sống lâu hơn là một thành tựu, nhưng cũng đặt ra câu hỏi cho một xã hội lâu nay dựa nhiều vào phụ nữ để chăm sóc gia đình: Khi họ về già, ai sẽ chăm sóc họ?

Nhiều phụ nữ cao tuổi vẫn khỏe mạnh, tự chủ và tích cực giúp đỡ con cháu. Những người khác cần được hỗ trợ. Dù ở hoàn cảnh nào, họ cũng có mong muốn và nhu cầu riêng. Việc chăm cháu hoặc chăm sóc người thân nên là lựa chọn của họ, thay vì điều gia đình mặc nhiên trông đợi.

Hiện nay, các gia đình có rất ít lựa chọn ngoài việc tự chăm sóc người thân. Theo UNFPA, năm 2023, khoảng 97% người cao tuổi dựa vào sự chăm sóc trong gia đình, trong khi chỉ khoảng 3–5% sử dụng dịch vụ chăm sóc chính thức. Điều đó cho thấy vai trò lớn của gia đình, đồng thời phản ánh sự thiếu hụt dịch vụ hỗ trợ.

Bản thân gia đình cũng đang thay đổi. Quy mô hộ gia đình bình quân giảm xuống còn 3,6 người năm 2024; tỷ lệ hộ chỉ có một người tăng từ 10,4% năm 2019 lên 12,1% năm 2024 (Cục Thống kê). Con số này không cho biết có bao nhiêu người cao tuổi sống một mình, nhưng cho thấy các hộ gia đình ngày càng ít người hơn. Việc đi làm ăn xa cũng khiến không ít con cái sống cách xa cha mẹ.

Xa nhau không có nghĩa là bớt thương nhau. Một người con ở tỉnh khác vẫn có thể hết lòng lo cho cha mẹ. Nhưng khi cha mẹ cần giúp đỡ mỗi ngày, những cuộc điện thoại hay vài lần về thăm không thể thay thế một dịch vụ đáng tin cậy ngay tại nơi họ sống. Nhờ đến người có chuyên môn cũng không có nghĩa là con cháu thiếu hiếu thảo. Dịch vụ phù hợp sẽ giúp các thành viên tiếp tục gần gũi, quan tâm đến nhau mà không ai phải kiệt sức hoặc từ bỏ sinh kế để gánh vác mọi việc.

Tổn thất kinh tế từ chăm sóc không lương

Công việc chăm sóc trong gia đình thường không được trả lương. Đó là giúp người thân tắm rửa, đi lại an toàn, chuẩn bị bữa ăn, trò chuyện và bầu bạn. Đó còn là việc luôn để tâm, sẵn sàng xử lý khi có chuyện bất thường.

Theo kết quả Điều tra Lao động Việc làm năm 2024, phụ nữ dành trung bình 15,5 giờ mỗi tuần cho việc nội trợ và chăm sóc gia đình không được trả công, trong khi nam giới dành 8,6 giờ. Mỗi gia đình có hoàn cảnh riêng, nhưng mức chênh lệch này cho thấy trách nhiệm chăm sóc vẫn chưa được chia sẻ đều.

Phần thời gian ấy có thể ảnh hưởng đến cả cuộc đời một người phụ nữ. Để chăm sóc người thân, chị có thể phải giảm giờ làm, bỏ qua một khóa học, từ chối cơ hội thăng tiến hoặc chọn công việc thu nhập thấp hơn vì dễ sắp xếp thời gian. Nếu phải nghỉ việc, thu nhập và tích lũy giảm đi; đến tuổi già, khả năng tiếp cận an sinh xã hội cũng có thể bị ảnh hưởng.

Doanh nghiệp và nền kinh tế cũng chịu tổn thất khi người lao động không thể phát huy hết năng lực vì thiếu dịch vụ chăm sóc với mức phí hợp lý. Công việc chăm sóc không lương vì thế có giá trị kinh tế rất thực, dù thường không xuất hiện trong các phép tính thông thường.

Hướng đi tới: Dịch vụ chăm sóc dễ tiếp cận, chi phí hợp lý và việc làm thỏa đáng cho người chăm sóc

Việt Nam đã có các chương trình y tế, trợ giúp xã hội và mô hình hỗ trợ tại cộng đồng. Điều cần làm là kết nối và mở rộng những nguồn lực ấy để người dân biết tìm đến đâu, nhận được sự hỗ trợ phù hợp và thực sự có khả năng sử dụng dịch vụ.

Dễ tiếp cận nghĩa là có lựa chọn phù hợp ở nơi người dân cần. Một người cao tuổi vẫn tự sinh hoạt có thể chỉ cần được thăm tại nhà hoặc hỗ trợ đi lại. Người khác có thể muốn đến điểm chăm sóc ban ngày để ăn uống, tham gia hoạt động và gặp gỡ mọi người. Người cần chăm sóc phức tạp hơn có thể cần sự phối hợp giữa y tế, phục hồi chức năng và chăm sóc dài hạn. Gia đình cũng cần biết liên hệ với ai khi cần. Địa phương cần nắm rõ nhu cầu chăm sóc, dịch vụ hiện có, chi phí và những nơi còn thiếu hỗ trợ nhất.

Chi phí phù hợp quyết định một dịch vụ có thực sự là lựa chọn của gia đình hay không. Nếu mức phí vượt quá khả năng chi trả, người thân vẫn phải tự chăm sóc, dù đã mệt mỏi hoặc cần tiếp tục đi làm. Đầu tư công và cơ chế hỗ trợ tài chính phù hợp sẽ giúp dịch vụ không chỉ dành cho những gia đình khá giả.

Chất lượng là chăm sóc an toàn, phù hợp và tôn trọng người được chăm sóc. Người cao tuổi có thói quen, mong muốn và khả năng riêng. Họ cần được hỏi ý kiến về cách thức và nơi mình muốn nhận hỗ trợ. Dịch vụ tốt còn giúp họ duy trì quan hệ với gia đình, bạn bè và cộng đồng.

Chất lượng cũng phụ thuộc vào người làm nghề. Giúp một người cao tuổi đi lại khó khăn hoặc sống chung với bệnh mạn tính không đơn thuần là làm việc nhà. Người chăm sóc cần biết hỗ trợ sinh hoạt, biết giao tiếp, nhận ra thay đổi về sức khỏe và phối hợp với gia đình, nhân viên y tế. Quan niệm rằng phụ nữ "tự nhiên biết chăm sóc" khiến nghề này ít được coi trọng, trong khi người lao động thiếu cơ hội học nghề và phát triển sự nghiệp.

Việc làm thỏa đáng cho người chăm sóc

Không thể xây dựng một hệ thống chăm sóc bền vững trên những việc làm bấp bênh. Theo Điều tra Lao động Việc làm năm 2023, phụ nữ chiếm 72,8% lao động trong các ngành liên quan đến chăm sóc. Tuy nhiên, tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội của lao động nữ trong các ngành này chỉ đạt 59,3%, so với 80,3% ở nam giới. Sự khác biệt về vị trí công việc góp phần tạo nên khoảng cách đó.

Việt Nam cần định nghĩa rõ các nghề chăm sóc, xây dựng tiêu chuẩn kỹ năng, mở rộng đào tạo và chứng nhận nghề. Người lao động cần có hợp đồng, được bảo đảm an sinh xã hội, an toàn lao động và trả công công bằng. Người chăm sóc tại nhà hoặc ở cộng đồng cũng cần được lắng nghe khi xây dựng chính sách liên quan đến mình.

Đầu tư vào chăm sóc vừa giúp người cao tuổi được phục vụ tốt hơn, vừa mở ra cơ hội kinh tế cho phụ nữ. Doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ, hợp tác xã và các đơn vị tại cộng đồng có thể phát triển dịch vụ đáp ứng nhu cầu địa phương. Nhưng nếu dịch vụ mới tiếp tục dựa vào lao động nữ lương thấp, không được đào tạo và bảo vệ, bất bình đẳng trong gia đình sẽ chỉ chuyển sang nơi làm việc.

Việc dự kiến sửa đổi Luật Người cao tuổi là dịp để nhìn nhận đầy đủ hơn nhu cầu chăm sóc dài hạn: Từ hỗ trợ tại nhà và cộng đồng, tiêu chuẩn chất lượng, hỗ trợ người chăm sóc trong gia đình đến quyền và điều kiện làm việc của người chăm sóc có trả lương. Xây dựng cơ sở vật chất phải đi cùng đào tạo nhân lực và kinh phí duy trì hoạt động.

UN Women thúc đẩy cách tiếp cận 5R trong chuyển đổi hệ thống chăm sóc cùng định hướng dịch vụ dễ tiếp cận, có chi phí phù hợp, chất lượng và tạo việc làm thỏa đáng: ghi nhận công việc chăm sóc không lương; giảm bớt gánh nặng cho cá nhân bằng dịch vụ và hạ tầng; phân bổ lại trách nhiệm công bằng hơn giữa phụ nữ, nam giới, gia đình, cộng đồng, doanh nghiệp và Nhà nước; trả công xứng đáng cho người làm nghề; và bảo đảm tiếng nói của người chăm sóc cũng như người được chăm sóc.

Mỗi chúng ta có thể tự hỏi: Mình mong được hỗ trợ thế nào khi về già? Một hệ thống chăm sóc tốt sẽ giúp người cao tuổi sống có phẩm giá và có lựa chọn, giúp gia đình có chỗ dựa trong cuộc sống hằng ngày, giảm gánh nặng không cân xứng của phụ nữ và tạo ra việc làm thỏa đáng. Chăm sóc là trách nhiệm cần được chia sẻ, đồng thời là khoản đầu tư cho tương lai của một Việt Nam đang già hóa.