Già hóa dân số nhanh: Không thể để gia đình "tự bơi" trong chăm sóc người cao tuổi

Gánh nặng chăm sóc vẫn đặt lên vai phụ nữ

Trao đổi với PV Báo Phụ nữ Việt Nam, TS. Phạm Vũ Hoàng, Phó Cục trưởng Cục Dân số, Bộ Y tế, cho rằng già hóa dân số đang đặt ra những yêu cầu mới đối với hệ thống chăm sóc người cao tuổi, đặc biệt trong bối cảnh gia đình Việt Nam đang chuyển mạnh từ mô hình truyền thống sang gia đình hạt nhân.

Theo ông Hoàng phụng dưỡng cha mẹ khi về già là một giá trị truyền thống tốt đẹp. Luật Người cao tuổi năm 2009 cũng quy định nghĩa vụ và quyền phụng dưỡng người cao tuổi của con, cháu và những người có nghĩa vụ nuôi dưỡng, cấp dưỡng theo quy định pháp luật. Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại, việc thực hiện trách nhiệm này đang đứng trước nhiều thách thức.

Số người bình quân trong một hộ gia đình đã giảm từ 3,8 người/hộ năm 2009 xuống 3,6 người năm 2019 và 3,5 người năm 2024. Cùng với đó, nhiều người trẻ học tập, làm việc xa quê, ít có điều kiện dành thời gian chăm sóc cha mẹ. Trong khi phần lớn người cao tuổi vẫn mong muốn được chăm sóc dài hạn ngay tại nơi mình sinh sống.

"Con cái có trách nhiệm phụng dưỡng cha mẹ" vì vậy vẫn là một giá trị cần được gìn giữ, nhưng cách thức thực hiện trách nhiệm ấy cần thay đổi để phù hợp với điều kiện xã hội mới.

TS. Phạm Vũ Hoàng cho rằng trách nhiệm phụng dưỡng cha mẹ không nên được hiểu đơn thuần là con cái phải trực tiếp thực hiện toàn bộ việc chăm sóc. Nhà nước cần xây dựng chính sách hỗ trợ, cộng đồng cần có các dịch vụ chăm sóc phù hợp và gia đình cần chủ động chia sẻ trách nhiệm giữa các thành viên.

Đáng chú ý, một trong những nhóm đang chịu áp lực lớn nhất trong công việc chăm sóc người cao tuổi là phụ nữ. Theo Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc, phụ nữ chiếm gần 70% trong số những người chăm sóc người cao tuổi trong gia đình. Phụ nữ thường là lực lượng chính đảm nhiệm công việc này, trong khi nhiều người chưa được đào tạo đầy đủ về kỹ năng chăm sóc.

Đây là một dạng gánh nặng khi phụ nữ vừa phải chăm sóc người cao tuổi, vừa đảm nhiệm việc nhà và công việc tạo thu nhập. Không ít người còn phải đối mặt với thu nhập thấp và thiếu các chế độ hỗ trợ.

TS. Phạm Vũ Hoàng phân tích, thực trạng này cho thấy định kiến giới trong công việc chăm sóc gia đình vẫn tồn tại. Công việc chăm sóc người cao tuổi thường được mặc định là trách nhiệm của phụ nữ, trong khi sự tham gia của nam giới còn hạn chế.

Để thay đổi, cần thúc đẩy bình đẳng giới ngay trong mỗi gia đình, khuyến khích nam giới tham gia nhiều hơn vào công việc chăm sóc cha mẹ, đồng thời trang bị kiến thức, kỹ năng chăm sóc cho cả nam và nữ.

Khi đó, chăm sóc người cao tuổi mới thực sự trở thành trách nhiệm chung của gia đình, thay vì mặc định là công việc của người phụ nữ.

Hệ sinh thái chăm sóc người cao tuổi

Một trong những thay đổi quan trọng được đặt ra hiện nay là chuyển từ tư duy "gia đình là chỗ dựa duy nhất" sang mô hình Nhà nước, cộng đồng, doanh nghiệp và gia đình cùng chia sẻ trách nhiệm.

TS. Phạm Vũ Hoàng cho rằng cần đồng bộ nhiều giải pháp, từ hoàn thiện, tổ chức thực hiện chính sách, pháp luật đến phát triển hệ thống dịch vụ chăm sóc người cao tuổi.

Trong đó, cần đẩy mạnh phát triển các mô hình chăm sóc tại nhà, chăm sóc tại cộng đồng và tại các cơ sở chăm sóc, khuyến khích khu vực tư nhân, các tổ chức xã hội tham gia cung cấp dịch vụ với chi phí phù hợp.

Mục tiêu lâu dài là hình thành một hệ sinh thái chăm sóc liên tục, có sự kết nối giữa y tế, xã hội và gia đình, đáp ứng nhu cầu khác nhau của người cao tuổi tùy theo mức độ tự chủ, tình trạng sức khỏe và điều kiện kinh tế.

Đáng chú ý, Luật Dân số đã đưa ra chính sách thích ứng với già hóa dân số. Nhà nước có chính sách hỗ trợ các nhóm ưu tiên chủ động chuẩn bị cho tuổi già; khuyến khích cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, gia đình và cá nhân cùng tham gia. Luật cũng định hướng phát triển mạng lưới bệnh viện lão khoa, chuyên khoa lão trong bệnh viện đa khoa, mở rộng các hoạt động chăm sóc người cao tuổi, tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp cận thuận lợi với dịch vụ y tế và môi trường xã hội phù hợp.

Khuyến khích cá nhân chủ động chuẩn bị cho tuổi già về sức khỏe, tài chính, tâm lý; tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế; học tập, nâng cao kiến thức và kỹ năng để duy trì sức khỏe thể chất, tinh thần và chức năng xã hội.

Một điểm đáng chú ý khác là phát triển bảo hiểm chăm sóc dài hạn và các hình thức bảo hiểm sức khỏe khác, đồng thời ưu tiên phát triển, thu hút nguồn nhân lực trong lĩnh vực lão khoa. Đây được xem là những nền tảng quan trọng để Việt Nam thích ứng với quá trình già hóa dân số đang diễn ra nhanh chóng.

Đặc biệt, việc tận dụng cơ sở vật chất sẵn có tại địa phương cũng được tính đến. Theo Nghị định số 168/2026/NĐ-CP ngày 15/5/2026, điểm chăm sóc người cao tuổi ban ngày tại cộng đồng là mô hình thuộc trạm y tế, giúp chính quyền cấp xã tổ chức chăm sóc người cao tuổi theo hình thức "sáng đi tối về". Các điểm này có thể được đặt tại trạm y tế, điểm trạm y tế, nhà văn hóa hoặc địa điểm phù hợp khác.

Mô hình này không chỉ giúp tận dụng cơ sở vật chất sẵn có mà còn mở thêm một lựa chọn chăm sóc phù hợp với những người cao tuổi vẫn có khả năng sinh hoạt tại cộng đồng nhưng cần hỗ trợ trong một phần thời gian trong ngày.

Chuẩn bị cho tuổi già từ khi còn trẻ

Theo TS. Phạm Vũ Hoàng, già hóa dân số không chỉ là câu chuyện của những người đã bước vào tuổi cao mà là vấn đề của mọi thế hệ.

Thông điệp được Cục Dân số gửi tới thế hệ trẻ là trách nhiệm với cha mẹ cần được thể hiện từ hôm nay, thông qua việc xây dựng nền tảng sức khỏe, tinh thần và điều kiện sống tốt cho cha mẹ và gia đình.

Quan trọng hơn, mỗi người cũng cần chuẩn bị cho chính tuổi già của mình ngay khi còn trẻ, còn trong độ tuổi lao động và còn khả năng tích lũy. Sự chuẩn bị ấy không chỉ là tiền bạc mà bao gồm sức khỏe, tâm lý, kiến thức, kỹ năng, các mối quan hệ xã hội, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và thói quen chủ động phòng bệnh.

"Chuẩn bị cho tuổi già từ sớm" chính là đầu tư cho chất lượng cuộc sống tương lai, góp phần giảm áp lực chăm sóc cho gia đình và hệ thống an sinh xã hội. Một xã hội già hóa không nhất thiết đồng nghĩa với một xã hội già yếu. Nếu được chuẩn bị tốt, người cao tuổi vẫn có thể sống khỏe mạnh, độc lập, tiếp tục tham gia lao động phù hợp, đóng góp cho gia đình và cộng đồng, đồng thời phát huy kinh nghiệm và trí tuệ của mình.