Luật Dân số tạo nền tảng cho giai đoạn phát triển mới của công tác dân số

Ngày 19/6, tại Hà Nội, Bộ Y tế tổ chức Hội nghị phổ biến, quán triệt, tuyên truyền Luật Dân số, Nghị định số 168/2026/NĐ-CP và hai Thông tư hướng dẫn thi hành Luật Dân số dưới sự chủ trì của Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên.

Hội nghị nhằm thống nhất nhận thức, hướng dẫn triển khai các quy định mới của Luật Dân số có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đồng thời giải đáp những nội dung liên quan đến quá trình tổ chức thực hiện tại các bộ, ngành và địa phương.

Chuyển trọng tâm sang dân số và phát triển

Phát biểu tại hội nghị, Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên cho biết, trước đây Việt Nam đã ban hành Pháp lệnh Dân số và Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung. Tuy nhiên, trước những chủ trương mới của Đảng, yêu cầu thực tiễn và bối cảnh dân số đang thay đổi, việc xây dựng Luật Dân số là yêu cầu cấp thiết nhằm tạo hành lang pháp lý đồng bộ cho công tác dân số trong giai đoạn mới.

Theo Thứ trưởng, sau nhiều năm thực hiện chính sách kế hoạch hóa gia đình, Việt Nam đã đạt mức sinh thay thế. Tuy nhiên, hiện nay nước ta đang phải đối mặt với nhiều thách thức như mức sinh giảm xuống dưới mức thay thế, mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn ở mức cao và tốc độ già hóa dân số diễn ra nhanh. Vì vậy, công tác dân số cần chuyển mạnh từ mục tiêu kế hoạch hóa gia đình sang tiếp cận toàn diện hơn về dân số và phát triển.

Luật Dân số tập trung vào bốn nhóm chính sách lớn gồm: duy trì mức sinh thay thế; giảm mất cân bằng giới tính khi sinh; thích ứng với già hóa dân số và nâng cao chất lượng dân số.

Trong đó, về mức sinh, Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên cho biết đến hết năm 2025, tổng tỷ suất sinh của Việt Nam chỉ đạt 1,93 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế. Đây là cơ sở để Nhà nước ban hành nhiều chính sách khuyến khích sinh đủ hai con, đặc biệt tại các địa phương có mức sinh thấp.

Đối với mất cân bằng giới tính khi sinh, ông cho biết tỷ lệ giới tính tự nhiên chỉ khoảng 102 bé trai trên 100 bé gái, trong khi tại Việt Nam hiện nay vẫn ở mức trên 112 bé trai trên 100 bé gái. Nếu tình trạng này kéo dài sẽ tác động lớn đến cơ cấu dân số và sự phát triển bền vững của đất nước.

Bên cạnh đó, Việt Nam cũng là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh. Theo Thứ trưởng, nếu không có các giải pháp thích ứng kịp thời, nước ta sẽ sớm bước sang giai đoạn dân số già, tạo áp lực lớn lên hệ thống an sinh xã hội và chăm sóc người cao tuổi.

Ngoài quy mô và cơ cấu dân số, Luật Dân số cũng đặc biệt nhấn mạnh việc nâng cao chất lượng dân số thông qua cải thiện thể lực, tầm vóc, trí tuệ, sức khỏe và chất lượng nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh, bền vững trong thời kỳ mới.

Nhiều chính sách mới

Để triển khai Luật Dân số, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 168/2026/NĐ-CP gồm 16 điều, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, nghị định quy định cụ thể nhiều chính sách mới như hỗ trợ thai sản khi sinh con thứ hai; chăm sóc người cao tuổi tại gia đình, cộng đồng và cơ sở chuyên biệt; hỗ trợ tài chính cho hoạt động sàng lọc trước sinh và sơ sinh nhằm phát hiện sớm các bệnh lý di truyền, dị tật bẩm sinh và các nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe trẻ em.

Đối với đội ngũ cộng tác viên dân số, nghị định quy định cơ chế hỗ trợ theo từng địa bàn, trong đó có chính sách riêng đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng khó khăn. Đồng thời cho phép kiêm nhiệm với các chức danh cộng tác viên khác ở cơ sở để bảo đảm tinh gọn bộ máy nhưng vẫn nâng cao hiệu quả hoạt động. Mức hỗ trợ cụ thể sẽ do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định.

Bộ Y tế cũng đã ban hành Thông tư số 11/2026/TT-BYT quy định danh mục các bệnh được phép thông báo, tiết lộ giới tính thai nhi nhằm phục vụ chẩn đoán và điều trị; Thông tư số 12/2026/TT-BYT quy định danh mục bệnh bẩm sinh cần sàng lọc trước sinh và sơ sinh để triển khai bằng nguồn ngân sách nhà nước, chương trình mục tiêu, bảo hiểm y tế và các nguồn lực hợp pháp khác.

Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh, việc thông báo giới tính thai nhi chỉ được thực hiện trong những trường hợp phục vụ chẩn đoán, điều trị đối với một số bệnh lý liên quan đến giới tính theo quy định của Bộ Y tế. Ngoài các trường hợp này, mọi hành vi tiết lộ giới tính thai nhi dưới bất kỳ hình thức nào đều sẽ bị xử lý theo quy định của pháp luật nhằm góp phần giảm tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh.

Đối với việc triển khai Luật Dân số tại địa phương, Thứ trưởng đề nghị các sở, ngành chủ động tham mưu cho cấp ủy, Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh để sớm ban hành các kế hoạch triển khai. Trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã sẽ đảm nhận thêm nhiều nhiệm vụ trong lĩnh vực dân số, do đó cần được hướng dẫn, tập huấn và hỗ trợ đầy đủ để tổ chức thực hiện hiệu quả các quy định mới.