Diễn đàn tháng 10: Gian dối có thể qua mặt người khác nhưng không qua mặt được chính mình

Khi con người tự tìm lý do để biện minh cho gian dối

PV: Thưa chuyên gia tâm lý Trần Thị Tuyết Mai, từ thực tế có những người biết gian dối là sai nhưng vẫn lựa chọn nó để đạt mục tiêu nhanh hơn, theo bà, điều gì khiến một người dễ coi gian dối như một "lối tắt"?

Chuyên gia tâm lý Trần Thị Tuyết Mai: Trong nhiều trường hợp, gian dối không xuất hiện ngay từ đầu như một lựa chọn "xấu" mà bắt đầu từ mong muốn đạt được một điều gì đó nhanh hơn, dễ hơn hoặc tránh né một thất bại mà người đó lo sợ.

Khi đứng trước áp lực thành tích, kỳ vọng của gia đình, công việc hoặc sự so sánh với người khác, một số người tìm cách để xử lý tình huống, thậm chí có người có thể nghĩ rằng nếu mình không gian dối thì sẽ bị tụt lại phía sau. 

Đáng chú ý là con người thường có khả năng tự hợp lý hóa hành vi của mình. Họ cố gắng tìm lý do để biện minh và dù chỉ tìm được một lý do thôi cũng khiến cho cảm giác sai trái ban đầu có thể giảm xuống. Gian dối vì thế dần được xem như một giải pháp tình thế, thậm chí là một kỹ năng để "sinh tồn" trong môi trường cạnh tranh.

Trên thực tế, đó chỉ là một lối tắt tưởng như giúp con người đi nhanh hơn nhưng cái giá phải trả có thể đến muộn hơn. Khi hành vi bị phát hiện họ sẽ không có được lòng tin từ người khác và mất cả niềm tin vào chính mình.

PV: Khi hành vi gian dối bị phát hiện và người trong cuộc phải trả giá, họ thường trải qua những trạng thái tâm lý như thế nào? Liệu cảm giác xấu hổ, ân hận hay mất niềm tin từ người khác có thể trở thành cơ hội để họ nhìn lại chính mình?

Chuyên gia tâm lý Trần Thị Tuyết Mai: Sau khi gian dối bị phát hiện, một người có thể trải qua nhiều trạng thái cảm xúc đan xen: sốc, sợ hãi, xấu hổ, tức giận, né tránh, thậm chí tìm cách tiếp tục biện minh hoặc đổ lỗi cho hoàn cảnh.

Ở giai đoạn đầu, không phải ai cũng lập tức nhận ra sai lầm của mình. Có người chỉ đau vì bị phát hiện, sợ mất thành tích, mất công việc hoặc mất hình ảnh trước người khác. Nhưng nếu vượt qua được giai đoạn phòng vệ đó, họ mới có cơ hội đối diện với câu hỏi quan trọng hơn: "Tôi đã trở thành người như thế nào khi lựa chọn cách làm đó?".

Đây là điểm rất quan trọng. Sự trả giá chỉ thực sự có ý nghĩa giáo dục khi người trong cuộc không chỉ sợ hình phạt mà hiểu được nguyên nhân khiến mình gian dối và hậu quả mà hành vi đó gây ra.

Có những người sau một biến cố mới nhận ra rằng điều mất đi không chỉ là một cơ hội hay một thành tích, mà còn là sự tin tưởng của những người xung quanh. Thậm chí, họ có thể mất niềm tin vào chính mình.

Nếu được nhìn nhận đúng, cảm giác ân hận không nhất thiết là điều tiêu cực. Nó có thể trở thành điểm khởi đầu cho sự thay đổi. Điều quan trọng là biến sự ân hận thành trách nhiệm và hành động sửa chữa, thay vì chìm trong mặc cảm hoặc tiếp tục trốn tránh thực tại.

Làm lại từ đầu bằng lòng tự trọng và trách nhiệm

PV: Vậy để một người từng gian dối thực sự "làm lại", họ cần thay đổi điều gì trong nhận thức và cách ứng xử? Gia đình, nhà trường và cộng đồng có vai trò như thế nào trong quá trình này?

Chuyên gia tâm lý Trần Thị Tuyết Mai: Trước hết, người từng gian dối cần dám thừa nhận hành vi của mình và chịu trách nhiệm về hậu quả. Đây là bước không dễ, bởi thừa nhận sai lầm đồng nghĩa với việc phải đối diện với sự thất vọng của người khác và cả những tổn thương trong chính mình.

Sau đó, họ cần hiểu rằng giá trị của một con người không nằm ở một thành tích đạt được bằng mọi giá. Một kết quả không trung thực có thể mang lại lợi ích trước mắt nhưng không tạo ra năng lực thực sự. Vì vậy, thay đổi cần bắt đầu từ việc xây dựng lại những giá trị căn bản: trung thực, trách nhiệm, kiên trì và tôn trọng bản thân.

Với gia đình và nhà trường, tôi cho rằng cần phân biệt rất rõ giữa phê phán hành vi và phủ nhận con người. Một người làm sai cần phải chịu trách nhiệm, nhưng điều đó không có nghĩa họ phải bị đóng khung mãi với sai lầm của mình.

Nếu chỉ liên tục nhắc lại quá khứ, gọi một đứa trẻ là "người gian dối", "trẻ hư" hay khiến các em tin rằng mình không thể thay đổi, chúng ta có thể vô tình đẩy các em vào tâm lý buông xuôi.

Ngược lại, cần giúp người từng mắc sai lầm hiểu rằng: em phải chịu trách nhiệm về việc mình đã làm, nhưng em vẫn có cơ hội lựa chọn cách sống khác từ hôm nay.

Sự thay đổi bền vững không đến từ nỗi sợ bị phạt mà đến từ lòng tự trọng. Khi một người hiểu rằng mình xứng đáng có được thành quả bằng năng lực và sự cố gắng thật sự, họ sẽ dần không còn cần đến những "lối tắt" gian dối.

PV: Xin trân trọng cảm ơn bà!