Diễn đàn tháng 10: Khi gian dối được coi là một "lối tắt"

Từ "đường tắt" đến cái giá của lòng tin

Trong đời sống, không phải hành vi gian dối nào cũng bắt đầu bằng một kế hoạch lớn. Nhiều khi, nó khởi đầu bằng một sự nhượng bộ rất nhỏ trước lợi ích trước mắt, một lần nói quá về thành tích, một lần khai thêm thông tin để hồ sơ đẹp hơn, một lần nhận phần công việc của người khác hoặc một lần tự cho phép mình bỏ qua một nguyên tắc vì nghĩ rằng "chẳng ảnh hưởng đến ai".

Vụ án xảy ra tại Công ty Việt Á là một ví dụ. Trong thời điểm dịch Covid-19, nhu cầu về kit xét nghiệm tăng cao, sản phẩm có vai trò thiết yếu trong công tác phòng, chống dịch. Nhưng quá trình điều tra, xét xử đã làm rõ hàng loạt sai phạm liên quan đến việc nghiên cứu, sản xuất, cấp phép, mua sắm và tiêu thụ kit xét nghiệm, trong đó có những hành vi vi phạm quy định về đấu thầu, đưa và nhận hối lộ. Các cơ quan tố tụng đã xử lý nhiều cá nhân liên quan đến vụ án.

Điều khiến vụ án gây chấn động không chỉ nằm ở số tiền thu lợi bất chính hay số lượng người bị xử lý mà còn ở bối cảnh những sai phạm ấy xảy ra. Khi xã hội đang đứng trước một cuộc khủng hoảng y tế, khi người dân cần từng bộ kit xét nghiệm để bảo vệ sức khỏe và khi nguồn lực công được huy động cho công tác phòng, chống dịch, việc biến nhu cầu cấp thiết ấy thành cơ hội để trục lợi cho thấy sự nguy hiểm của việc đặt lợi ích cá nhân lên trên trách nhiệm và chuẩn mực nghề nghiệp.

Từ một vụ việc trong lĩnh vực y tế, câu chuyện ấy có thể được nhìn rộng hơn, khi con người bắt đầu coi việc "lách" quy định là cách để công việc thuận lợi hơn, coi một khoản lợi ích không chính đáng là phần thưởng cho khả năng của mình, hoặc coi việc sử dụng vị trí, quan hệ để có lợi thế là điều bình thường, ranh giới giữa sự linh hoạt và gian dối rất dễ bị xóa nhòa.

Khi "ai cũng làm thế" trở thành một cơ chế tự biện minh

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Duyên, Giảng viên Khoa Khoa học Xã hội, Trường Đại học Hồng Đức, "lối tắt" hấp dẫn trước hết vì nó đánh trúng một nhu cầu rất tự nhiên của con người, đạt được điều mình muốn nhanh hơn, ít tốn công sức hơn và tránh được bất lợi trước mắt.

Khi một con đường đòi hỏi sự kiên trì, còn con đường kia giúp đạt kết quả nhanh bằng cách bỏ qua một số nguyên tắc, không phải lúc nào con người cũng đủ bản lĩnh để lựa chọn con đường khó hơn. Trong một xã hội đề cao tốc độ và thành tích, sự hấp dẫn của những "lối tắt" ấy càng rõ rệt, bởi người ta dễ quan tâm đến việc mình đạt được gì hơn là đã đạt được nó bằng cách nào.

"Áp lực thành tích khiến người ta chú trọng kết quả hơn quá trình, học sinh nghĩ điểm số quan trọng hơn việc hiểu bài; người đi làm nghĩ thành tích quan trọng hơn năng lực thực chất; người dùng mạng xã hội nghĩ hình ảnh đẹp quan trọng hơn sự thật", TS. Nguyễn Thị Duyên phân tích.

Theo bà, trong bất kỳ môi trường nào cũng có lúc con người tự nhủ phần việc này khuất tầm mắt, làm thế nào cũng được vì "chẳng ai biết". Từ đó, những gian dối nhỏ dễ xuất hiện, một lần nhìn bài bạn, một lần khai thêm thành tích, một lần nhận công của người khác. Nếu không phải chịu hậu quả ngay, người ta rất dễ tự nhủ "chỉ lần này thôi".

TS. Nguyễn Thị Duyên dẫn lại một nghiên cứu của Nina Mazar, On Amir và Dan Ariely năm 2008, thường được nhắc đến khi nghiên cứu về hành vi gian dối. Nghiên cứu gợi ý rằng nhiều người không gian dối đến mức tối đa để đạt lợi ích, mà thường gian dối vừa đủ để có lợi nhưng vẫn duy trì được hình ảnh rằng mình là người tử tế.

"Điều đó khiến tôi nghĩ rằng vấn đề không hẳn ở chỗ ta xấu, mà ở chỗ ta rất giỏi tự thuyết phục chính mình", bà nói.

"Ai cũng làm thế", "không làm thì mình thiệt", "có ai biết đâu" là những cơ chế tự biện minh quen thuộc. Nhờ chúng, điều sai được khoác lên một lớp vỏ khác và có thể được nhìn như một cách thích nghi, thậm chí như một biểu hiện của sự khôn ngoan.

Bà cho rằng, ranh giới giữa "một lần" và "thói quen" rất mong manh. Khi một người đã vượt qua một giới hạn mà không gặp hậu quả, lần sau họ sẽ dễ vượt qua hơn. Cái đáng lo không chỉ là một hành vi sai, mà còn là quá trình dần dần bình thường hóa hành vi sai đó.

"Tôi nghĩ về tự trọng như một "người giám sát bên trong". Người khác có thể không biết ta đã làm gì, nhưng bản thân ta thì biết", TS. Nguyễn Thị Duyên chia sẻ.

Theo bà, câu chuyện về lòng tự trọng thực chất không chỉ nằm ở những thời điểm có người quan sát. Từ hơn 2.000 năm trước, trong tác phẩm Cộng hòa, triết gia Hy Lạp Plato đã kể câu chuyện về "chiếc nhẫn Gyges": nếu có một chiếc nhẫn giúp con người trở nên vô hình, làm gì cũng không ai nhìn thấy, liệu họ còn giữ mình hay không? Câu hỏi ấy đến nay vẫn còn nguyên sức nặng.

Xã hội cần quy định, camera và chế tài để ngăn chặn hành vi sai phạm. Nhưng khi có người giám sát, việc tuân thủ đôi khi chỉ phản ánh nỗi sợ hậu quả. Khi không ai nhìn thấy, lựa chọn của một người mới cho thấy nguyên tắc bên trong của họ.

"Người tự trọng không chỉ hỏi "Tôi có bị phát hiện không?" mà còn hỏi "Tôi có chấp nhận trở thành người như thế không?", bà nói.

TS. Nguyễn Thị Duyên cũng phân biệt khá rõ giữa tự trọng và sĩ diện. Sĩ diện là sợ người khác biết mình sai, còn tự trọng là không muốn chính mình phải biết rằng mình đã làm điều sai. Một người có thể che giấu được hành vi trước người khác để giữ hình ảnh, nhưng không thể xóa khỏi nhận thức của chính mình cách mà họ đã đạt được một kết quả.

"Tôi thường nghĩ, nếu chỉ sống để giữ hình ảnh trước mắt người khác, chúng ta sẽ rất dễ thay đổi nguyên tắc khi không có ai quan sát. Nhưng nếu có một chuẩn mực bên trong, chúng ta sẽ biết dừng lại ngay cả khi chẳng có ai buộc mình phải dừng", nữ giảng viên chia sẻ.

Tuy nhiên, tự trọng không có nghĩa là một người phải hoàn hảo và càng không có nghĩa người trung thực phải chấp nhận chịu thiệt. Theo TS. Nguyễn Thị Duyên, người tự trọng vẫn có thể mắc sai lầm nhưng điểm khác biệt là họ dám thừa nhận, sửa chữa và chịu trách nhiệm; dám nói "tôi đã sai", dám trả lại thứ không thuộc về mình và dám từ chối một lợi ích không chính đáng.

Bà cho rằng xã hội cũng phải có trách nhiệm tạo ra môi trường để sự trung thực có đất sống. Một học sinh không nên nghĩ rằng nếu không gian lận thì mình sẽ luôn đứng sau người khác; một người lao động không nên cảm thấy nếu không nhận công về mình thì sẽ không được ghi nhận; một người nói thật không nên luôn là người phải chịu thiệt.

"Tôi từng gặp những người trẻ rất trăn trở khi họ nhìn thấy một người làm đúng nhưng lại không được ghi nhận, trong khi một người biết cách tạo hình ảnh lại được đánh giá cao. Những lúc như vậy, điều chúng ta cần làm không phải chỉ nói với họ rằng "em hãy trung thực", mà phải trả lời câu hỏi: xã hội sẽ làm gì để sự trung thực của em được nhìn thấy và được bảo vệ?", bà chia sẻ.

Không có "lối tắt" nào thay thế được giá trị thật

Những vụ án lớn cho thấy, cái giá của gian dối có thể được tính bằng tiền, bằng những bản án và bằng những thiệt hại cụ thể. Nhưng phía sau những con số ấy còn có một thứ khó khôi phục hơn: lòng tin.

Trong đời sống thường ngày cũng vậy. Một lần gian dối có thể giúp một người có thêm điểm số, một dòng thành tích đẹp hơn, một lời khen hoặc một lợi ích trước mắt. Nhưng nếu sự gian dối trở thành cách ứng xử quen thuộc, thứ bị bào mòn dần chính là uy tín và lòng tin của những người xung quanh.

Một người có thể qua mặt người khác một lần, nhưng rất khó xây dựng một giá trị bền vững bằng những lần qua mặt ấy.

Một điểm số không thể thay thế kiến thức. Một hồ sơ đẹp không thể thay thế năng lực. Một thành tích nhận nhầm không thể tạo nên uy tín. Và một hình ảnh được dựng lên không thể thay thế giá trị thật của một con người.

Có lẽ vì thế, điều đáng suy nghĩ nhất trong câu chuyện về gian dối không chỉ là làm thế nào để phát hiện và xử lý những người sai phạm, mà còn là làm thế nào để mỗi người nhận ra giới hạn của mình trước khi bước qua nó.

Bởi một xã hội chỉ dựa vào camera, quy định và chế tài sẽ luôn cần thêm những camera, quy định và chế tài mới. Còn một xã hội có những con người biết tự giám sát mình sẽ được xây dựng từ một nền tảng bền vững hơn: lòng tự trọng.