Diễn đàn tháng 10: Không cam chịu cũng là tự trọng

PV: Thưa Tiến sĩ, vì sao nhiều phụ nữ vẫn chọn im lặng, chịu đựng sự xúc phạm, kiểm soát từ người thân, bạn đời thay vì lên tiếng bảo vệ mình? Định kiến giới, quan niệm về hạnh phúc gia đình và nỗi sợ điều tiếng tác động thế nào đến lựa chọn ấy?

Tiến sĩ Trần Thị Lụa: Theo tôi, sự im lặng của phụ nữ trước những tổn thương không đơn thuần xuất phát từ tính cách hay sự yếu đuối của mỗi cá nhân mà còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ những chuẩn mực xã hội được hình thành qua nhiều thế hệ.

Trong một thời gian dài, phụ nữ thường được kỳ vọng phải biết hy sinh, nhẫn nhịn, vun vén gia đình và đặt nhu cầu của chồng, con lên trên bản thân. Khi những kỳ vọng ấy trở thành thước đo để đánh giá một người phụ nữ tốt hay không, họ dễ cảm thấy có lỗi nếu lựa chọn bảo vệ chính mình.

Bên cạnh đó, nỗi sợ bị phán xét, sợ gia đình tan vỡ, lo con cái chịu thiệt thòi hay không có khả năng tự chủ kinh tế cũng khiến nhiều người chấp nhận tiếp tục sống trong một mối quan hệ gây tổn thương. Có người biết mình đang bị đối xử không công bằng nhưng vẫn tự thuyết phục rằng chỉ cần nhẫn nhịn thêm một chút, mọi chuyện sẽ thay đổi.

Điều đáng nói là khi sự chịu đựng kéo dài, nó có thể khiến phụ nữ dần xem những hành vi xúc phạm, kiểm soát là điều bình thường. Vì vậy, muốn giúp phụ nữ thoát khỏi vòng luẩn quẩn này, không thể chỉ khuyên họ phải mạnh mẽ hơn, mà cần thay đổi cả những định kiến xã hội đang đặt gánh nặng giữ gìn hạnh phúc lên vai họ.

Ranh giới giữa hy sinh và cam chịu

PV: Có quan niệm cho rằng phụ nữ biết nhẫn nhịn, hy sinh mới là người vợ tốt. Từ góc nhìn xã hội, ranh giới giữa sự bao dung cần thiết và cam chịu đến mức đánh mất lòng tự trọng nằm ở đâu?

Tiến sĩ Trần Thị Lụa: Bao dung, nhẫn nhịn và hy sinh là những điều có ý nghĩa trong một mối quan hệ nhưng chỉ thực sự tích cực khi được xây dựng trên sự tự nguyện, tôn trọng và có đi có lại. Nếu một người luôn phải nhường nhịn, còn người kia liên tục đòi hỏi, xúc phạm hoặc kiểm soát, thì đó không còn là sự hy sinh bình đẳng.

Theo tôi, một dấu hiệu quan trọng để nhận diện ranh giới này là người phụ nữ có còn được tôn trọng quyền lựa chọn, tiếng nói và những nhu cầu chính đáng của mình hay không. Họ có thể nhường nhịn trong một bất đồng, nhưng không nên chấp nhận việc bị sỉ nhục, đe dọa, cô lập hoặc tước đi quyền tự chủ chỉ để giữ cho gia đình vẻ ngoài yên ổn.

Lòng tự trọng không đồng nghĩa với việc luôn khẳng định mình đúng, không chịu thỏa hiệp hay đặt cái tôi lên trên người khác. Tự trọng là hiểu giá trị của bản thân, biết tôn trọng người khác đồng thời không cho phép người khác tùy tiện chà đạp lên phẩm giá của mình.

Một gia đình hạnh phúc không thể được xây dựng bằng sự im lặng của một người và quyền quyết định tuyệt đối của người còn lại. Sự nhẫn nhịn chỉ có ý nghĩa khi giúp các bên thấu hiểu, điều chỉnh và cùng trưởng thành, chứ không phải trở thành lý do để một người tiếp tục gây tổn thương cho người kia.

PV: Phụ nữ từ chối sự kiểm soát, phản đối lời xúc phạm hoặc rời bỏ mối quan hệ gây tổn thương đôi khi bị cho là ích kỷ, không biết vun vén gia đình. Làm thế nào để thay đổi định kiến này và nhìn nhận không cam chịu như một biểu hiện của lòng tự trọng?

Tiến sĩ Trần Thị Lụa: Trước hết, cần thay đổi cách nhìn nhận về vai trò của phụ nữ trong gia đình. Vun vén không có nghĩa là phải chịu đựng mọi bất công; hy sinh cũng không có nghĩa là từ bỏ quyền được sống an toàn, được tôn trọng và được phát triển như một cá nhân độc lập.

Chúng ta cần nhìn nhận phụ nữ không chỉ với tư cách người vợ, người mẹ mà còn là một con người có nhu cầu, cảm xúc, ước mơ và những giới hạn cần được tôn trọng. Khi một người phụ nữ lên tiếng trước sự xúc phạm hoặc đặt ra giới hạn cho những hành vi không thể chấp nhận, đó có thể là bước đầu để thiết lập một mối quan hệ lành mạnh hơn.

Tuy nhiên, thay đổi định kiến không thể chỉ dừng ở những lời kêu gọi. Gia đình cần giáo dục con trẻ về sự bình đẳng và tôn trọng lẫn nhau; nhà trường cần giúp người trẻ hiểu về ranh giới cá nhân, cách ứng xử trong các mối quan hệ và trách nhiệm của mỗi người. Truyền thông cũng cần tránh cổ súy những hình mẫu phụ nữ luôn phải chịu đựng để giữ gia đình bằng mọi giá.

Đặc biệt, xã hội cần thận trọng khi đánh giá quyết định ở lại hay rời đi của một người phụ nữ. Có người lựa chọn đối thoại và hàn gắn khi mối quan hệ còn khả năng thay đổi; có người buộc phải rời đi để bảo vệ bản thân và con cái. Không nên áp đặt một khuôn mẫu duy nhất cho tất cả.

Không cam chịu không có nghĩa là khuyến khích sự cực đoan hay phủ nhận giá trị của gia đình. Đó là khẳng định rằng hạnh phúc phải đi cùng sự tôn trọng, và không ai có nghĩa vụ đánh đổi phẩm giá của mình để duy trì một mối quan hệ bằng mọi giá.

Trao cho phụ nữ điểm tựa để tự quyết

PV: Cần những điều kiện gì từ gia đình, cộng đồng và chính sách xã hội để phụ nữ đủ bản lĩnh bảo vệ mình? Làm thế nào để họ có điểm tựa thực tế thoát khỏi mối quan hệ độc hại, nhất là khi phụ thuộc kinh tế hoặc đang nuôi con?

Tiến sĩ Trần Thị Lụa: Theo tôi, bên cạnh việc nâng cao nhận thức và sự tự tin của phụ nữ, điều quan trọng là phải tạo ra những điều kiện thực tế để họ có thể lựa chọn và tự quyết định cuộc sống của mình.

Trước hết là khả năng tự chủ kinh tế. Khi có việc làm, thu nhập và cơ hội phát triển nghề nghiệp, phụ nữ sẽ có thêm điều kiện để đưa ra quyết định mà không bị ràng buộc hoàn toàn bởi sự phụ thuộc tài chính. Vì vậy, cần mở rộng cơ hội việc làm, đào tạo nghề, hỗ trợ sinh kế và tạo điều kiện để phụ nữ quay trở lại thị trường lao động khi cần thiết.

Thứ hai là hệ thống hỗ trợ đủ tin cậy. Phụ nữ gặp bạo lực hoặc bị kiểm soát cần được tiếp cận các dịch vụ tư vấn tâm lý, trợ giúp pháp lý, hỗ trợ xã hội và nơi ở an toàn khi cần. Việc tiếp nhận, xử lý thông tin cũng phải bảo đảm sự tôn trọng, bảo mật, tránh khiến người tìm kiếm sự giúp đỡ tiếp tục bị tổn thương hoặc kỳ thị.

Với những người đang nuôi con, nỗi lo lớn nhất đôi khi không chỉ là bản thân họ sẽ sống ra sao mà còn là con cái sẽ được chăm sóc, học tập và trưởng thành như thế nào. Các chính sách hỗ trợ trẻ em, nhà ở, việc làm và dịch vụ chăm sóc cần được quan tâm để phụ nữ không phải lựa chọn giữa sự an toàn của mình và tương lai của con.

Gia đình và cộng đồng cũng đóng vai trò rất quan trọng. Thay vì khuyên người phụ nữ tiếp tục nhẫn nhịn hoặc vội vàng phán xét quyết định của họ, người thân cần lắng nghe, tôn trọng và giúp họ tìm kiếm những phương án phù hợp. Sự hỗ trợ không nên dừng ở lời động viên mà cần được thể hiện bằng những hành động cụ thể.

Sau cùng, tôi cho rằng, cần giúp phụ nữ hiểu họ có quyền được tôn trọng đồng thời xã hội phải bảo đảm để quyền ấy có thể được thực hiện trong đời sống thực tế. Khi có kiến thức, sự tự chủ và những điểm tựa cần thiết, phụ nữ sẽ có thêm khả năng đưa ra lựa chọn phù hợp với hoàn cảnh của mình. Đó cũng là nền tảng để xây dựng những gia đình bình đẳng, an toàn và hạnh phúc hơn.

PV: Xin trân trọng cảm ơn bà!