Diễn đàn tháng 6: Gia đình Việt Nam đang thay đổi để thích ứng với một xã hội mới

Gia đình Việt Nam đang trải qua những thay đổi sâu sắc chưa từng có

PV: Thưa Tiến sĩ, bà đánh giá như thế nào về những thay đổi nổi bật nhất của gia đình Việt Nam trong bối cảnh đô thị hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế hiện nay?

TS. Trần Thị Ánh Nguyệt: Nếu nhìn lại chặng đường 25 năm qua, chúng ta có thể thấy gia đình Việt Nam đã và đang trải qua những biến đổi rất mạnh mẽ. Đây là hệ quả tất yếu của quá trình phát triển kinh tế - xã hội, đô thị hóa nhanh chóng, sự bùng nổ của công nghệ số cũng như những tác động từ hội nhập quốc tế.

Trước đây, mô hình gia đình truyền thống nhiều thế hệ cùng sinh sống dưới một mái nhà khá phổ biến. Các thành viên có sự gắn bó mật thiết thông qua những tương tác thường xuyên trong đời sống hàng ngày.

Hiện nay, bức tranh gia đình Việt Nam đã trở nên đa dạng hơn rất nhiều. Gia đình hạt nhân gồm bố mẹ và con cái đang chiếm ưu thế, đặc biệt ở các khu vực đô thị. Quá trình di cư lao động khiến nhiều gia đình phải sống xa nhau trong thời gian dài. Bên cạnh đó, ngày càng xuất hiện nhiều mô hình gia đình mới như gia đình đơn thân, gia đình tái hôn, người trẻ lựa chọn sống độc thân hoặc kết hôn muộn.

Những thay đổi này phản ánh sự phát triển của xã hội và nhu cầu khẳng định quyền tự chủ của mỗi cá nhân. Người trẻ ngày nay có nhiều cơ hội học tập, làm việc và lựa chọn lối sống phù hợp với điều kiện của bản thân hơn các thế hệ trước.

Một điểm đáng chú ý khác là vai trò của công nghệ số trong đời sống gia đình. Chúng ta đang sống trong một thời đại mà các thành viên có thể kết nối với nhau mọi lúc, mọi nơi thông qua điện thoại thông minh và mạng xã hội. Điều này giúp những người thân ở xa vẫn duy trì được liên lạc thường xuyên.

Tuy nhiên, công nghệ cũng tạo ra không ít thách thức. Trong nhiều gia đình, mỗi thành viên dành nhiều thời gian cho màn hình điện thoại hơn là trò chuyện trực tiếp với nhau. Có những bữa cơm gia đình mà mọi người cùng ngồi một bàn nhưng lại đang tương tác với thế giới trên mạng nhiều hơn với người thân bên cạnh mình. Đây là một thực tế cần được nhìn nhận nghiêm túc.

Tôi cho rằng, điều quan trọng không phải là chống lại những thay đổi của xã hội hiện đại mà là tìm cách thích ứng với chúng. Gia đình Việt Nam đang thay đổi để phù hợp với điều kiện sống mới nhưng cần giữ được những giá trị nhân văn vốn là nền tảng của gia đình từ bao đời nay.

Đa dạng mô hình gia đình là xu hướng tất yếu của xã hội hiện đại

PV: Mô hình gia đình truyền thống nhiều thế hệ đang dần nhường chỗ cho gia đình hạt nhân, thậm chí là các hình thức sống độc thân hoặc không kết hôn. Theo bà, những xu hướng này đặt ra những cơ hội và thách thức gì đối với việc duy trì các giá trị gia đình Việt Nam?

 TS. Trần Thị Ánh Nguyệt: Tôi cho rằng trước hết cần nhìn nhận sự đa dạng hóa các mô hình gia đình là một xu hướng bình thường trong quá trình phát triển của xã hội hiện đại.

Gia đình hạt nhân giúp các thành viên có nhiều không gian riêng tư hơn, chủ động hơn trong việc tổ chức cuộc sống và đưa ra các quyết định liên quan đến học tập, nghề nghiệp hay nơi cư trú. Điều này đặc biệt phù hợp với bối cảnh kinh tế thị trường và yêu cầu dịch chuyển lao động ngày càng cao.

Ngoài ra, những thay đổi về nhận thức xã hội cũng khiến nhiều người trẻ có cái nhìn khác về hôn nhân và gia đình. Họ mong muốn xây dựng các mối quan hệ dựa trên sự tự nguyện, bình đẳng và tôn trọng lẫn nhau, thay vì chịu tác động quá lớn từ các chuẩn mực truyền thống.

Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội đó, chúng ta cũng phải đối diện với nhiều thách thức mới.

Khi quy mô gia đình thu hẹp, chức năng hỗ trợ giữa các thế hệ có xu hướng giảm đi. Việc chăm sóc trẻ em và người cao tuổi không còn nhận được sự hỗ trợ thường xuyên từ ông bà hay các thành viên khác trong gia đình như trước đây. Điều này tạo ra áp lực lớn đối với các cặp vợ chồng trẻ, đặc biệt là phụ nữ.

Mặt khác, khoảng cách thế hệ đang trở thành vấn đề ngày càng rõ nét. Người trẻ lớn lên trong môi trường số với những quan điểm và lối sống mới, trong khi thế hệ cha mẹ và ông bà vẫn chịu ảnh hưởng nhiều bởi các giá trị truyền thống. Nếu thiếu đối thoại và thấu hiểu, những khác biệt này có thể dẫn tới xung đột trong gia đình.

Một thách thức khác là nguy cơ suy giảm sự gắn kết gia đình. Cuộc sống hiện đại khiến mọi người bận rộn hơn, thời gian dành cho người thân ít hơn.

Bình đẳng giới và sự chia sẻ trách nhiệm là chìa khóa của gia đình hiện đại

PV: Sự thay đổi vai trò của phụ nữ trong gia đình và xã hội được xem là một trong những yếu tố quan trọng làm biến đổi cấu trúc gia đình hiện đại. Bà nhìn nhận như thế nào về tác động của quá trình này đối với quan hệ vợ chồng, việc chăm sóc con cái và người cao tuổi?

TS. Trần Thị Ánh Nguyệt: Theo tôi, sự thay đổi vị thế của phụ nữ là một trong những dấu ấn nổi bật nhất của gia đình Việt Nam trong những thập niên gần đây.

Ngày nay, phụ nữ không chỉ đảm nhận vai trò chăm sóc gia đình mà còn tham gia ngày càng sâu rộng vào các hoạt động kinh tế, chính trị, khoa học, giáo dục và quản lý xã hội. Trình độ học vấn, năng lực chuyên môn và khả năng đóng góp kinh tế của phụ nữ được nâng cao đáng kể.

Điều này tạo ra những tác động tích cực đối với đời sống gia đình. Quan hệ vợ chồng ngày càng được xây dựng trên cơ sở bình đẳng và tôn trọng lẫn nhau. Người phụ nữ có tiếng nói lớn hơn trong các quyết định của gia đình, từ vấn đề tài chính đến giáo dục con cái hay định hướng tương lai của các thành viên.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, phụ nữ vẫn đang phải đối mặt với nhiều áp lực. Dù đã tham gia mạnh mẽ vào thị trường lao động nhưng phần lớn công việc nội trợ và chăm sóc gia đình vẫn do phụ nữ đảm nhận. Điều này dẫn tới tình trạng nhiều người phải gánh vác đồng thời trách nhiệm ở cả cơ quan và gia đình.

Để xây dựng gia đình hạnh phúc trong bối cảnh hiện nay, cần thúc đẩy mạnh mẽ hơn việc chia sẻ trách nhiệm giữa các thành viên. Nam giới cần tham gia tích cực hơn vào việc chăm sóc con cái, công việc gia đình và hỗ trợ người cao tuổi. Khi trách nhiệm được phân chia công bằng, các thành viên sẽ có điều kiện phát triển toàn diện hơn.

PV: Trước những biến đổi mạnh mẽ của đời sống gia đình hiện nay, theo bà cần có những giải pháp nào từ phía gia đình, cộng đồng và chính sách để vừa thích ứng với sự thay đổi, vừa gìn giữ được các giá trị cốt lõi của gia đình Việt Nam trong giai đoạn mới?

TS. Trần Thị Ánh Nguyệt: Theo tôi, trước hết mỗi gia đình cần coi trọng việc xây dựng văn hóa gia đình dựa trên sự yêu thương, tôn trọng và đối thoại. Trong một xã hội thay đổi nhanh chóng, khả năng lắng nghe và thấu hiểu giữa các thế hệ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Bên cạnh đó, cần tạo thêm nhiều không gian và cơ hội để các thành viên gắn kết với nhau thông qua các hoạt động chung. Đó có thể là những bữa cơm gia đình, những chuyến đi ngắn ngày hay đơn giản là khoảng thời gian trò chuyện sau một ngày làm việc.

Về phía cộng đồng, cần đẩy mạnh các hoạt động truyền thông, giáo dục về giá trị gia đình, bình đẳng giới, kỹ năng làm cha mẹ và phòng chống bạo lực gia đình. Đây là những yếu tố quan trọng góp phần xây dựng môi trường gia đình lành mạnh.

Ở cấp độ chính sách, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội, phát triển các dịch vụ chăm sóc trẻ em và người cao tuổi, đồng thời tạo điều kiện để người lao động có thể cân bằng tốt hơn giữa công việc và cuộc sống gia đình.

Gia đình Việt Nam sẽ còn tiếp tục thay đổi trong tương lai. Nhưng dù xã hội phát triển đến đâu, tôi tin rằng, gia đình vẫn là nơi nuôi dưỡng nhân cách con người, là điểm tựa tinh thần và là môi trường đầu tiên hình thành các giá trị văn hóa. Giữ gìn những giá trị cốt lõi ấy chính là cách để gia đình Việt Nam phát triển bền vững trong thời đại mới.

PV: Xin trân trọng cảm ơn bà!