Diễn đàn tháng 7: Những "đòn bẩy" cho các gia đình yên tâm sinh đủ 2 con

Vậy đâu là những rào cản khiến các cặp vợ chồng chưa sẵn sàng sinh đủ hai con? Cần có những chính sách và giải pháp gì để việc sinh và nuôi dạy hai con không còn là áp lực, đặc biệt đối với phụ nữ, những người chịu nhiều tác động trực tiếp từ những biến động dân số hiện nay?

Xung quanh chủ đề "Làm sao để vợ chồng không ngại sinh đủ 2 con?", phóng viên Báo Phụ nữ Việt Nam đã trao đổi với TS. Trương Thị Yến, Phó Trưởng Khoa Xã hội học và Công tác xã hội, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế.

Từ áp lực sinh con đến gánh nặng chăm sóc gia đình

+ Thưa bà, hiện nay nhiều cặp vợ chồng trẻ ngại sinh đủ 2 con. Theo bà, mức sinh giảm, kết hôn muộn và già hóa dân số đang tác động như thế nào đến quyết định sinh con của các gia đình, đặc biệt là phụ nữ?

TS. Trương Thị Yến: Có thể thấy, Việt Nam đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi nhân khẩu học với nhiều đặc điểm mới. Nếu trước đây các gia đình thường có nhiều con thì hiện nay xu hướng sinh ít con, kết hôn muộn hoặc không kết hôn ngày càng phổ biến ở một bộ phận dân cư, đặc biệt tại các đô thị lớn. Trong bối cảnh này, phụ nữ có nhiều cơ hội học tập, nâng cao trình độ học vấn và phát triển nghề nghiệp, cũng như tham gia sâu rộng vào thị trường lao động.

Tuy nhiên, đi cùng với những cơ hội đó là không ít áp lực. Trong thực tế, phụ nữ thường phải đối mặt với những kỳ vọng kép: vừa nỗ lực phát triển sự nghiệp, vừa đảm nhận phần lớn trách nhiệm chăm sóc gia đình và con cái. Chính áp lực phải cân bằng giữa công việc và gia đình khiến không ít cặp vợ chồng cân nhắc, trì hoãn hoặc ngại sinh đủ hai con.

Đáng chú ý, quá trình già hóa dân số đang diễn ra với tốc độ nhanh tại Việt Nam, làm gia tăng nhu cầu chăm sóc người cao tuổi trong gia đình. Trong nhiều trường hợp, người đảm nhận vai trò chăm sóc chính vẫn là phụ nữ. Không chỉ đòi hỏi thời gian và công sức, công việc chăm sóc còn tiêu tốn nhiều nguồn lực về cảm xúc và tinh thần. 

Nhiều phụ nữ phải tạm gác cơ hội thăng tiến, giảm thời gian làm việc, thậm chí rời khỏi thị trường lao động để chăm sóc người thân. Đây là những tổn thất ít được nhìn thấy nhưng có tác động sâu sắc đến chất lượng cuộc sống của phụ nữ và cũng ảnh hưởng đến quyết định sinh thêm con của nhiều gia đình.

Ngoài ra, xu hướng quy mô gia đình Việt Nam ngày càng thu hẹp, số lượng anh chị em ít đi, dẫn đến nguồn lực hỗ trợ trong gia đình cũng giảm. Trước đây, việc chăm sóc người già thường được chia sẻ giữa nhiều thành viên trong gia đình. Nay trách nhiệm đó có xu hướng tập trung vào một hoặc hai người, trong đó phụ nữ thường là người đảm nhận vai trò chăm sóc chính.

Dịch vụ chăm sóc - "đòn bẩy" để các gia đình yên tâm sinh đủ hai con

+ Theo bà, để các cặp vợ chồng không còn e ngại sinh đủ hai con, việc phát triển các dịch vụ chăm sóc có ý nghĩa như thế nào?

TS. Trương Thị Yến: Tôi cho rằng, các dịch vụ chăm sóc đang trở thành một phần không thể thiếu của hệ thống an sinh xã hội hiện đại và có vai trò như một loại "hạ tầng mềm" hỗ trợ các gia đình. Trước đây, phần lớn các nhu cầu chăm sóc trẻ em, người cao tuổi hay người bệnh đều được thực hiện trong phạm vi gia đình. 

Tuy nhiên, cùng với quá trình đô thị hóa, di cư lao động và sự thay đổi cấu trúc gia đình, khả năng hỗ trợ lẫn nhau giữa các thế hệ đang giảm dần. Điều này khiến nhu cầu đối với các dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp ngày càng gia tăng.

Chúng ta có thể thấy sự phát triển của các cơ sở giữ trẻ, trường mầm non ngoài công lập, dịch vụ chăm sóc người cao tuổi, chăm sóc tại nhà, hỗ trợ tâm lý hay các mô hình chăm sóc sức khỏe cộng đồng... 

Đối với phụ nữ, ý nghĩa của các dịch vụ chăm sóc càng trở nên rõ nét. Khi có sự hỗ trợ từ các dịch vụ xã hội, họ sẽ có thêm thời gian để học tập, làm việc, tham gia các hoạt động cộng đồng và chăm sóc chính bản thân mình. Đây cũng là điều kiện quan trọng để nhiều gia đình tự tin hơn khi quyết định sinh đủ hai con.

Bên cạnh đó, các dịch vụ chăm sóc còn giúp giảm áp lực tâm lý cho nhiều gia đình. Việc có nơi gửi con an toàn, có dịch vụ hỗ trợ người cao tuổi hoặc được tư vấn tâm lý khi cần thiết sẽ giúp các thành viên trong gia đình yên tâm hơn trong cuộc sống và công việc.

Tuy nhiên, hiện nay việc tiếp cận các dịch vụ này vẫn còn nhiều bất cập. Ở các đô thị lớn, dịch vụ tương đối đa dạng nhưng chi phí còn cao. Trong khi đó, tại nhiều khu vực nông thôn, miền núi hoặc vùng sâu, vùng xa, hệ thống dịch vụ vẫn còn hạn chế cả về số lượng lẫn chất lượng. 

Do đó, cần có chính sách đầu tư đồng bộ nhằm phát triển mạng lưới dịch vụ chăm sóc trên phạm vi cả nước. Nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội cần cùng tham gia xây dựng hệ sinh thái chăm sóc toàn diện, bảo đảm mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận với chi phí phù hợp.

Muốn khuyến khích sinh đủ hai con, cần giảm gánh nặng cho phụ nữ

+ Theo bà, để các cặp vợ chồng yên tâm sinh đủ hai con, những chính sách nào cần được ưu tiên trong thời gian tới?

TS. Trương Thị Yến: Các vấn đề dân số hiện nay không chỉ là câu chuyện về số lượng người sinh ra hay tuổi thọ tăng lên mà còn liên quan trực tiếp đến chất lượng cuộc sống của từng cá nhân và gia đình. Vì vậy, nếu muốn khuyến khích các cặp vợ chồng sinh đủ hai con thì các chính sách dân số và an sinh xã hội cần quan tâm đầy đủ đến nhu cầu, quyền lợi và những thách thức mà phụ nữ đang đối mặt. Mọi giải pháp ứng phó với mức sinh thấp, già hóa dân số hay biến đổi cấu trúc gia đình đều cần xem xét đến vai trò và gánh nặng chăm sóc mà phụ nữ đang đảm nhận.

Một trong những ưu tiên quan trọng là xây dựng môi trường làm việc thân thiện với gia đình thông qua các chính sách về thời gian làm việc linh hoạt, chế độ nghỉ thai sản phù hợp, hỗ trợ chăm sóc trẻ em và bảo đảm cơ hội thăng tiến bình đẳng cho lao động nữ. 

Cần phát triển các mô hình dịch vụ chăm sóc trẻ em và người cao tuổi tại cộng đồng để chia sẻ trách nhiệm chăm sóc với gia đình, qua đó giảm áp lực cho phụ nữ và nâng cao chất lượng cuộc sống gia đình. Đồng thời, tiếp tục hoàn thiện các chính sách về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và chăm sóc sức khỏe sinh sản.

Một vấn đề khác cũng cần được quan tâm là chăm sóc sức khỏe tâm thần. Áp lực công việc, trách nhiệm gia đình và những biến động trong cuộc sống có thể ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe tinh thần của phụ nữ. Việc mở rộng các dịch vụ tư vấn tâm lý và hỗ trợ sức khỏe tâm thần sẽ góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống cho phụ nữ và gia đình.

Đặc biệt, cần thúc đẩy bình đẳng giới trong phân chia trách nhiệm gia đình. Chúng ta không thể khuyến khích các cặp vợ chồng sinh đủ hai con nếu vẫn mặc định rằng chăm sóc con cái, người già hay việc nhà là trách nhiệm riêng của phụ nữ. Nam giới cần được khuyến khích tham gia nhiều hơn vào các hoạt động chăm sóc. Đây cũng là yếu tố quan trọng giúp xây dựng những gia đình hạnh phúc và bền vững hơn.

+ Bà có thông điệp gì muốn gửi tới các cặp vợ chồng trẻ đang băn khoăn trước quyết định sinh đủ hai con?

TS. Trương Thị Yến: Điều quan trọng là mỗi phụ nữ cần chủ động trang bị kiến thức, kỹ năng và năng lực thích ứng với những biến đổi của xã hội. Việc học tập suốt đời, nâng cao năng lực nghề nghiệp, hiểu biết về sức khỏe sinh sản, tài chính cá nhân và chăm sóc sức khỏe tinh thần sẽ giúp phụ nữ tự tin hơn trước những thay đổi của cuộc sống.

Tuy nhiên, việc sinh đủ hai con không nên được xem là trách nhiệm của riêng người phụ nữ mà là quyết định và sự đồng hành của cả vợ chồng, cùng với sự hỗ trợ từ gia đình, cộng đồng và các chính sách của Nhà nước. Khi gánh nặng chăm sóc được chia sẻ, môi trường làm việc thân thiện hơn và các dịch vụ xã hội được phát triển đầy đủ, các cặp vợ chồng sẽ có thêm niềm tin để hiện thực hóa mong muốn xây dựng gia đình đủ hai con.

Tôi cho rằng, một xã hội phát triển bền vững không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế hay các chỉ số dân số mà còn được đánh giá qua khả năng bảo đảm cuộc sống chất lượng, công bằng và hạnh phúc cho mọi người dân, đặc biệt là phụ nữ.

+ Xin trân trọng cảm ơn bà!