Diễn đàn "Xin đừng đánh con!": Không kịp thời báo tin khi chứng kiến bạo hành trẻ em cho cơ quan chức năng có thể bị xem xét trách nhiệm pháp lý

Quay clip nhưng không báo cơ quan chức năng có thể bị xem xét trách nhiệm pháp lý

PV: Thưa luật sư Đặng Đức Trí, việc người dân quay clip vụ việc liên quan đến trẻ em bị bạo hành nhưng không kịp thời báo cơ quan chức năng có thể bị xem là vi phạm pháp luật hay không?

Luật sư Đặng Đức Trí: Nếu một người chứng kiến vụ việc liên quan đến trẻ em, nhất là các hành vi có dấu hiệu bạo hành, xâm hại hoặc đặt trẻ vào tình trạng nguy hiểm, mà chỉ quay clip (để đăng tải lên mạng xã hội, v.v.) nhưng không kịp thời báo tin cho cơ quan chức năng, thì hành vi đó có thể bị xem xét dưới nhiều góc độ pháp lý khác nhau.

Trước hết, Điều 51 Luật Trẻ em 2016 quy định, cơ quan, tổ chức, cơ sở giáo dục, gia đình, cá nhân có trách nhiệm thông tin, thông báo, tố giác hành vi xâm hại trẻ em, cũng như trường hợp trẻ em bị xâm hại hoặc có nguy cơ bị bạo lực, bóc lột, bỏ rơi đến cơ quan có thẩm quyền. 

Đồng thời, điều luật này cũng xác định trách nhiệm của cơ quan lao động - thương binh và xã hội, cơ quan công an các cấp và Ủy ban nhân dân cấp xã trong việc tiếp nhận, xử lý thông tin, thông báo, tố giác; phối hợp xác minh, đánh giá, điều tra khi có dấu hiệu trẻ em bị xâm hại hoặc mất an toàn. Như vậy, pháp luật không chỉ khuyến khích mà đã đặt ra nghĩa vụ chủ động báo tin và tố giác đối với tổ chức, cá nhân khi phát hiện các hành vi bạo lực, xâm hại trẻ em.

Theo đó, trong trường hợp người chứng kiến chỉ quay clip mà không thông báo kịp thời cho cơ quan công an, UBND cấp xã, cơ quan lao động - thương binh và xã hội hoặc Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em, thì có thể sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự trong các trường hợp sau:

Nếu vụ việc có dấu hiệu của tội phạm nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng, như cố ý gây thương tích, hành hạ hoặc xâm hại tình dục trẻ em, mà người quay clip biết rõ nhưng không tố giác, thì trong từng trường hợp cụ thể có thể bị xem xét về tội không tố giác tội phạm theo Điều 390 Bộ luật Hình sự. 

Trường hợp nếu trẻ đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, nếu người chứng kiến có điều kiện hỗ trợ hoặc ít nhất có thể báo tin để cứu giúp nhưng lại thờ ơ, bỏ mặc, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, thì có thể bị xem xét theo Điều 132 Bộ luật Hình sự về tội không cứu giúp người đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng. Xin lỗi công khai khi có yêu cầu. Thu hồi, xóa hoặc gỡ bỏ hoàn toàn các hình ảnh, thông tin đã đăng tải trái phép.

Ngoài ra, Khoản 11 Điều 6 Luật Trẻ em 2016 nghiêm cấm việc công bố, tiết lộ thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân của trẻ em (bao gồm: tên, tuổi, hình ảnh cá nhân, địa chỉ,...) khi chưa được sự đồng ý của cha mẹ, người giám hộ và của chính trẻ em (nếu trẻ từ đủ 07 tuổi trở lên). 

Do đó, nếu người quay clip tự ý đăng tải hoặc phát tán hình ảnh, thông tin của trẻ em lên mạng xã hội mà chưa nhận được sự đồng ý, thì theo quy định tại Điều 31 Nghị định 130/2021/NĐ-CP hành vi này có thể bị phạt tiền từ 20 triệu đồng đến 30 triệu đồng. Ngoài mức phạt tiền cao, người vi phạm còn buộc phải thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả như:

Quyền trẻ em đang bị xem nhẹ ngay trong môi trường lẽ ra phải an toàn nhất

PV: Qua các vụ việc gần đây, theo ông, quyền trẻ em đang bị xem nhẹ hoặc bị bỏ quên ở những khía cạnh nào?

Luật sư Đặng Đức Trí: Khoản 1 Điều 37 Hiến pháp quy định:

"Điều 37. Trẻ em được Nhà nước, gia đình và xã hội bảo vệ, chăm sóc và giáo dục; được tham gia vào các vấn đề về trẻ em. Nghiêm cấm xâm hại, hành hạ, ngược đãi, bỏ mặc, lạm dụng, bóc lột sức lao động và những hành vi khác vi phạm quyền trẻ em. …"

Điều 6 Luật trẻ em quy định:

"Điều 6. Các hành vi bị nghiêm cấm

1. Tước đoạt quyền sống của trẻ em.

2. Bỏ rơi, bỏ mặc, mua bán, bắt cóc, đánh tráo, chiếm đoạt trẻ em.

3. Xâm hại tình dục, bạo lực, lạm dụng, bóc lột trẻ em.

4. Tổ chức, hỗ trợ, xúi giục, ép buộc trẻ em tảo hôn.

5. Sử dụng, rủ rê, xúi giục, kích động, lợi dụng, lôi kéo, dụ dỗ, ép buộc trẻ em thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, xúc phạm danh dự, nhân phẩm người khác.

6. Cản trở trẻ em thực hiện quyền và bổn phận của mình.

7. Không cung cấp hoặc che giấu, ngăn cản việc cung cấp thông tin về trẻ em bị xâm hại hoặc trẻ em có nguy cơ bị bóc lột, bị bạo lực cho gia đình, cơ sở giáo dục, cơ quan, cá nhân có thẩm quyền.

8. Kỳ thị, phân biệt đối xử với trẻ em vì đặc Điểm cá nhân, hoàn cảnh gia đình, giới tính, dân tộc, quốc tịch, tín ngưỡng, tôn giáo của trẻ em.

9. Bán cho trẻ em hoặc cho trẻ em sử dụng rượu, bia, thuốc lá và chất gây nghiện, chất kích thích khác, thực phẩm không bảo đảm an toàn, có hại cho trẻ em.

10. Cung cấp dịch vụ Internet và các dịch vụ khác; sản xuất, sao chép, lưu hành, vận hành, phát tán, sở hữu, vận chuyển, tàng trữ, kinh doanh xuất bản phẩm, đồ chơi, trò chơi và những sản phẩm khác phục vụ đối tượng trẻ em nhưng có nội dung ảnh hưởng đến sự phát triển lành mạnh của trẻ em.

11. Công bố, tiết lộ thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân của trẻ em mà không được sự đồng ý của trẻ em từ đủ 07 tuổi trở lên và của cha, mẹ, người giám hộ của trẻ em.

12. Lợi dụng việc nhận chăm sóc thay thế trẻ em để xâm hại trẻ em; lợi dụng chế độ, chính sách của Nhà nước và sự hỗ trợ, giúp đỡ của tổ chức, cá nhân dành cho trẻ em để trục lợi.

13. Đặt cơ sở dịch vụ, cơ sở sản xuất, kho chứa hàng hóa gây ô nhiễm môi trường, độc hại, có nguy cơ trực tiếp phát sinh cháy, nổ gần cơ sở cung cấp dịch vụ bảo vệ trẻ em, cơ sở giáo dục, y tế, văn hoá, Điểm vui chơi, giải trí của trẻ em hoặc đặt cơ sở cung cấp dịch vụ bảo vệ trẻ em, cơ sở giáo dục, y tế, văn hóa, Điểm vui chơi, giải trí của trẻ em gần cơ sở dịch vụ, cơ sở sản xuất, kho chứa hàng hóa gây ô nhiễm môi trường, độc hại, có nguy cơ trực tiếp phát sinh cháy, nổ.

14. Lấn chiếm, sử dụng cơ sở hạ tầng dành cho việc học tập, vui chơi, giải trí và hoạt động dịch vụ bảo vệ trẻ em sai mục đích hoặc trái quy định của pháp luật.

15. Từ chối, không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ, không kịp thời việc hỗ trợ, can thiệp, điều trị trẻ em có nguy cơ hoặc đang trong tình trạng nguy hiểm, bị tổn hại thân thể, danh dự, nhân phẩm".

Qua các vụ việc gần đây, theo tôi quyền trẻ em đang bị xem nhẹ ở những khía cạnh như:

Thứ nhất: Theo quy định của pháp luật trẻ em được bảo vệ khỏi bạo lực, xâm hại và mọi hình thức đối xử tàn nhẫn. Đây là quyền cốt lõi của trẻ em, nhưng trên thực tế lại bị xâm phạm ngay trong những môi trường lẽ ra phải an toàn nhất, như gia đình, trường học hoặc nơi chăm sóc trẻ. Điều đáng lo ngại là nhiều dấu hiệu bất thường đã xuất hiện từ sớm nhưng không được người lớn xung quanh phát hiện hoặc xử lý kịp thời.

Thứ hai: Quyền được bảo vệ trong không gian mạng: Đây là khía cạnh mới nhưng bị xâm phạm nhiều nhất. Hình ảnh trẻ em bị sử dụng, bị biến thành công cụ câu "view" hoặc bị lộ thông tin cá nhân trên mạng xã hội nhưng lại được xem là "bình thường".

Bảo vệ trẻ em phải trở thành phản xạ của cộng đồng

PV: Theo ông, cần làm gì để nâng cao trách nhiệm của cộng đồng trong việc phát hiện, tố giác và bảo vệ trẻ em khỏi bạo lực, xâm hại?

Luật sư Đặng Đức Trí: Để nâng cao trách nhiệm của cộng đồng trong việc phát hiện, tố giác và bảo vệ trẻ em, theo tôi cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp, bao gồm:

Thứ nhất, cần phổ biến rộng rãi các kênh tiếp nhận thông tin bảo vệ trẻ em, đặc biệt là Tổng đài quốc gia 111. Người dân phải biết rằng khi phát hiện một trẻ em có dấu hiệu bị bạo hành, xâm hại hoặc bỏ mặc, họ có thể gọi ngay đến 111, công an địa phương hoặc chính quyền cơ sở. Việc phổ biến này phải đủ sâu để từ người lớn tuổi đến trẻ nhỏ đều biết và nhớ, coi đây là phản xạ đầu tiên khi gặp tình huống khẩn cấp.

Thứ hai, cần xây dựng cơ chế tiếp nhận và xử lý tin báo nhanh, rõ đầu mối, có phản hồi cụ thể. Người dân chỉ tích cực tố giác khi họ thấy thông tin mình cung cấp được tiếp nhận nghiêm túc, được kiểm tra kịp thời và mang lại hiệu quả thực tế. Do đó, cần tăng cường sự phối hợp giữa công an cấp xã, chính quyền địa phương, nhà trường, hội phụ nữ, đoàn thanh niên, tổ dân phố và các cơ quan bảo vệ trẻ em (Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam) để hình thành một mạng lưới phản ứng nhanh tại cơ sở, đặc biệt đối với các gia đình hoặc khu vực có nguy cơ cao.

Thứ ba, cần đẩy mạnh giáo dục pháp luật và kỹ năng bảo vệ trẻ em cho cả người lớn lẫn trẻ nhỏ. Với người lớn, cần trang bị kiến thức nhận diện dấu hiệu bạo lực, xâm hại và nghĩa vụ pháp lý phải thông báo, tố giác. Với trẻ em, cần dạy các em hiểu thế nào là hành vi xâm hại, đâu là giới hạn an toàn đối với cơ thể, cách từ chối, cách tìm kiếm sự giúp đỡ và cách liên hệ với những người, cơ quan có thể bảo vệ mình.

Bên cạnh đó, cần xử lý nghiêm các hành vi xâm hại trẻ em, cũng như các hành vi bao che, phát tán thông tin trái phép trong những trường hợp pháp luật đã đặt ra nghĩa vụ can thiệp, tố giác.