Dự thảo Luật An toàn, vệ sinh lao động (sửa đổi): Mở rộng "biên giới" an toàn và bình đẳng giới

Cấu trúc dự thảo và các điều khoản lồng ghép giới

Theo đại diện Ban soạn thảo, dự thảo Luật An toàn, vệ sinh lao động (sửa đổi) được xây dựng gồm các chương, điều quy định toàn diện từ nguyên tắc, chính sách của Nhà nước đến chế độ bảo hộ, quản trị rủi ro và chăm sóc sức khỏe người lao động. Trong đó, nội dung lồng ghép bình đẳng giới được thể hiện xuyên suốt và tập trung tại các điều khoản cốt lõi:

Nguyên tắc và chính sách chung (Điều 4, Điều 5): Quy định quyền làm việc an toàn áp dụng bình đẳng cho mọi người lao động; chuyển trọng tâm quản lý sang đánh giá, phân loại mức độ rủi ro thay vì phân biệt theo giới tính; mở rộng chính sách hỗ trợ đến khu vực lao động không có quan hệ lao động.

Chế độ bảo hộ và chăm sóc sức khỏe (Điều 18, Điều 19): Trang cấp phương tiện bảo vệ cá nhân theo điều kiện làm việc thực tế; bắt buộc khám chuyên khoa phụ sản cho lao động nữ trong kỳ khám sức khỏe định kỳ; tách bạch giữa khám sức khỏe định kỳ và khám phát hiện bệnh nghề nghiệp.

Bảo vệ đối tượng đặc thù (Điều 24): Quy định điều kiện an toàn phù hợp với đặc điểm thể chất của lao động nữ, người cao tuổi, người khuyết tật, lao động giúp việc gia đình, người nhận việc về nhà làm và lao động thuê lại.

Cơ sở dữ liệu và quản trị (Điều 27, Điều 51, Điều 58): Quy định việc thu thập, quản lý hệ thống thông tin, báo cáo và thống kê tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp.

Thông tin rõ hơn về các điểm mới này, ông Bùi Đức Nhưỡng, Phó Cục trưởng Cục Việc làm, Bộ Nội vụ, cho biết: "Sự phát triển nhanh của công nghệ, trí tuệ nhân tạo và các mô hình lao động mới đang làm thay đổi môi trường làm việc. Dự thảo Luật chuyển mạnh sang nguyên tắc bảo đảm điều kiện làm việc an toàn, vệ sinh lao động phù hợp với đặc điểm của từng đối tượng và mức độ rủi ro, thay vì thiên về cấm hoặc hạn chế lao động nữ làm một số nghề như trước đây."

Góc nhìn từ thực tiễn thi hành

Từ khung chính sách chung của dự thảo, việc soi chiếu dưới góc độ thực tiễn thi hành và yêu cầu bình đẳng giới thực chất đã đặt ra nhiều vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện, nhằm bảo đảm luật sau khi ban hành sẽ thực sự chạm tới các khía cạnh nhạy cảm giới trong môi trường lao động hiện đại.

Trước hết, đó là yêu cầu mở rộng khái niệm an toàn sang sức khỏe tinh thần và bảo vệ người lao động khỏi các hành vi bạo lực, quấy rối. Thực tế cho thấy các quy định hiện hành đang chú trọng nhiều đến tổn thương thể xác do tai nạn lao động mà chưa quan tâm đúng mức đến yếu tố tâm lý hay môi trường làm việc an toàn về mặt xã hội. Bà Ngô Diệu Linh, Phó Vụ trưởng Vụ Công tác thanh niên và Bình đẳng giới, Bộ Nội vụ, nhận định: "Việc lồng ghép vấn đề bình đẳng giới trong dự thảo Luật còn mang tính nguyên tắc chung và thiếu cơ chế thực thi mang tính nhạy cảm giới. Cần bổ sung nội dung phòng chống quấy rối tình dục và bạo lực trên cơ sở giới tại nơi làm việc vào phạm vi của luật." Nhấn mạnh thêm ở góc độ văn hóa an toàn lao động, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thanh Cầm, Ủy ban Văn hóa và Xã hội, đề xuất: "Cần bổ sung nội hàm an toàn tinh thần và nâng cao sức khỏe của người lao động vào khái niệm an toàn lao động, coi đây là một phần không thể tách rời của văn hóa an toàn lao động tại nơi làm việc."

Cùng với an toàn tinh thần, việc cá thể hóa công tác chăm sóc sức khỏe và quản trị rủi ro theo giới tính cũng là khía cạnh cần được tiếp cận bình đẳng cho cả hai giới. Môi trường làm việc chứa hóa chất độc hại hay các yếu tố phơi nhiễm không chỉ ảnh hưởng đến chức năng sinh sản của phụ nữ mà còn tác động trực tiếp đến nam giới. Đại biểu Quốc hội Leo Thị Lịch, Hội đồng Dân tộc, phân tích: "Việc quy định lao động nữ được khám chuyên khoa phụ sản là rất cần thiết, nhưng cần tiếp cận rộng hơn từ góc độ bình đẳng giới. Việc khám và chăm sóc sức khỏe phải phù hợp với giới tính, độ tuổi, đặc điểm nghề nghiệp và các yếu tố nguy cơ của cả lao động nam và lao động nữ."

Bên cạnh đó, chính sách an toàn lao động nhạy cảm giới đòi hỏi sự phủ sóng đến các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương và bảo đảm tính công bằng hai chiều. Những người làm việc không có quan hệ lao động, lao động gia đình hay người dân tộc thiểu số thường thiếu cơ chế bảo vệ trực tiếp, do đó các chương trình huấn luyện, ứng cứu khẩn cấp cần được thiết kế sát với đặc thù ngôn ngữ và văn hóa địa phương. Đồng thời, bình đẳng trong quan hệ lao động cũng cần nhìn nhận quyền lợi hợp pháp của người sử dụng lao động khi chịu thiệt hại do lỗi từ phía người lao động. Đại biểu Quốc hội Đỗ Hoàng Việt, Ủy ban Văn hóa và Xã hội, đánh giá: "Nhóm lao động tự do rất dễ bị tổn thương vì thiếu các cơ chế bảo vệ trực tiếp. Việc quan tâm tới nhóm đối tượng này phải mang tính xuyên suốt từ tuyên truyền, huấn luyện đến hỗ trợ khẩn cấp. Đối với người dân tộc thiểu số, các quy trình hỗ trợ cần được thiết kế riêng biệt, phù hợp với ngôn ngữ và văn hóa đặc trưng."

Việc hoàn thiện các chính sách bình đẳng giới trong dự thảo Luật An toàn, vệ sinh lao động (sửa đổi) không chỉ đơn thuần là sự bổ sung các điều khoản bảo vệ, mà là bước chuyển đổi mang tính chiến lược sang tư duy quản trị rủi ro chủ động và bình đẳng thực chất.

Nhấn mạnh về tầm nhìn tổng thể đối với dự án luật quan trọng này, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Trần Thị Thanh Lam cho rằng cần mở rộng khái niệm an toàn lao động để bao hàm cả an toàn về tinh thần và các vấn đề xã hội mới phát sinh. Đồng thời, cơ quan soạn thảo cần đánh giá kỹ lưỡng các điều kiện đảm bảo thực hiện, bao gồm cả nguồn lực tài chính, nhân lực và năng lực quản lý của các địa phương. Chỉ khi các quy định nhạy cảm giới được kết hợp đồng bộ với cơ chế thực thi khả thi, Luật An toàn, vệ sinh lao động (sửa đổi) mới thực sự trở thành bệ đỡ vững chắc, bảo vệ sức khỏe và quyền lợi chính đáng cho mọi người lao động trong thời kỳ mới.