Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi): Mở khóa thể chế, trao quyền để Hà Nội bứt tốc

Từ thực thi chính sách đến chủ động kiến tạo phát triển

Dự thảo Luật Thủ đô năm 2026 được xây dựng với cách tiếp cận hoàn toàn mới, thể hiện sự chuyển đổi căn bản trong tư duy quản trị đô thị. Nếu như trước đây, Hà Nội chủ yếu đóng vai trò thực thi các chính sách do Trung ương ban hành, thì nay, Thành phố được định vị là chủ thể chủ động trong việc thiết kế, lựa chọn và điều chỉnh chính sách phù hợp với đặc thù phát triển của mình.

Đây không đơn thuần là sự thay đổi về thẩm quyền hành chính, mà là sự thay đổi về chất trong cách tiếp cận phát triển. Từ chỗ "quản lý để ổn định", dự thảo luật hướng tới "kiến tạo để bứt phá"; từ "tuân thủ thụ động" chuyển sang "chủ động dẫn dắt". Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh Hà Nội đang đối mặt với yêu cầu phát triển nhanh, bền vững, đồng thời phải thích ứng linh hoạt với xu thế kinh tế số, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế sâu rộng.

Một trong những điểm nhấn đáng chú ý là việc mở rộng mạnh mẽ "không gian pháp lý" cho Thủ đô. Với cấu trúc 9 chương, 36 điều (giảm đáng kể so với luật hiện hành), dự thảo không đi theo hướng quy định chi tiết, mà tập trung thiết lập khung thể chế linh hoạt, tạo điều kiện cho chính quyền Thành phố chủ động vận dụng và sáng tạo trong quá trình thực thi.

Cụ thể, Hà Nội được trao tổng cộng 192 thẩm quyền, bao gồm 124 thẩm quyền của Hội đồng nhân dân, 56 thẩm quyền của Ủy ban nhân dân và 12 thẩm quyền của Chủ tịch Ủy ban nhân dân. Đáng chú ý, trong số này có tới 85 thẩm quyền hoàn toàn mới và 57 thẩm quyền khác với quy định của các cơ quan nhà nước cấp trên. Con số này cho thấy mức độ phân quyền sâu rộng chưa từng có tiền lệ.

Việc phân quyền không chỉ dừng lại ở việc "chuyển giao việc", mà còn tạo ra cơ chế vận hành mới, trong đó chính quyền Thành phố trở thành trung tâm của quá trình quản trị và phát triển. Nhờ đó, Hà Nội có thể chủ động lựa chọn giải pháp phù hợp với thực tiễn, rút ngắn thời gian ra quyết định, nâng cao hiệu quả quản lý và tăng cường năng lực cạnh tranh.

Quan trọng hơn, cơ chế này mở đường để Hà Nội từng bước trở thành "chủ thể kiến tạo chính sách", có khả năng thử nghiệm và dẫn dắt các mô hình phát triển mới. Đây chính là nền tảng để Thủ đô hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo và một đô thị có tầm ảnh hưởng trong khu vực.

Thiết lập cơ chế "vượt khung có kiểm soát" và bảo đảm minh bạch

Song song với việc mở rộng phân quyền, dự thảo Luật Thủ đô năm 2026 còn thiết lập một hệ thống cơ chế pháp lý đặc thù nhằm bảo đảm tính linh hoạt nhưng vẫn giữ vững kỷ cương pháp luật. Một trong những điểm đột phá là việc khẳng định rõ giá trị pháp lý riêng của Luật Thủ đô, theo đó luật này được ưu tiên áp dụng trong trường hợp có sự khác biệt với các luật, nghị quyết khác về cùng một vấn đề.

Không dừng lại ở đó, dự thảo còn cho phép Hội đồng nhân dân Thành phố chủ động lựa chọn áp dụng quy định pháp luật thuận lợi hơn cho phát triển Thủ đô khi có sự chồng chéo hoặc mâu thuẫn giữa các văn bản. Quy định này góp phần tháo gỡ những "điểm nghẽn" thể chế tồn tại lâu nay, đồng thời tạo ra một không gian pháp lý mở, giúp Hà Nội thích ứng nhanh với những biến động của thực tiễn.

Một nội dung đáng chú ý khác là việc trao cho chính quyền Thành phố thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật với nội dung khác với quy định của Trung ương trong một số trường hợp nhất định. Điều này cho phép Hà Nội linh hoạt điều chỉnh trình tự, thủ tục hành chính theo hướng đơn giản hóa, rút ngắn thời gian xử lý, nhưng không làm gia tăng gánh nặng cho người dân và doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, Thành phố còn có thể chủ động ban hành các biện pháp đặc thù để tổ chức thi hành luật, kể cả trong những lĩnh vực chưa có quy định cụ thể từ Chính phủ hoặc các bộ, ngành. Đây là công cụ pháp lý quan trọng giúp Hà Nội xử lý kịp thời các vấn đề phát sinh trong thực tiễn, thay vì phải chờ đợi hướng dẫn từ cấp trên như trước.

Đặc biệt, lần đầu tiên, dự thảo luật trao cho Hà Nội quyền quyết định thí điểm các cơ chế, chính sách mới, kể cả những nội dung khác với luật hiện hành hoặc chưa được pháp luật quy định. Đây có thể xem là bước tiến mang tính đột phá trong tư duy lập pháp, tạo điều kiện để Thủ đô thử nghiệm các mô hình quản trị, cơ chế kinh tế và phương thức huy động nguồn lực mới.

Tuy nhiên, cơ chế "vượt khung" này không mang tính tùy nghi mà được đặt trong khuôn khổ kiểm soát chặt chẽ. Việc thí điểm phải tuân thủ Hiến pháp, không xâm phạm quyền con người, không ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh và lợi ích quốc gia. Đồng thời, các chính sách thí điểm phải được xây dựng với đầy đủ mục tiêu, phạm vi, cơ chế giám sát, đánh giá và xử lý sau thí điểm.

Cùng với đó, dự thảo luật đặc biệt nhấn mạnh trách nhiệm giải trình như một nguyên tắc xuyên suốt. Khi được trao quyền lớn hơn, các cơ quan, tổ chức và cá nhân của Thành phố cũng phải chịu trách nhiệm cao hơn trong việc báo cáo, giải trình về quá trình và kết quả thực hiện nhiệm vụ. Trách nhiệm này không chỉ đối với cơ quan cấp trên mà còn trước nhân dân, nhằm bảo đảm tính công khai, minh bạch và kiểm soát quyền lực hiệu quả.

Việc gắn phân quyền với trách nhiệm giải trình là yếu tố then chốt để bảo đảm rằng quyền lực được sử dụng đúng mục đích, tránh lạm quyền và nâng cao niềm tin của người dân. Đây cũng là nền tảng để xây dựng một nền quản trị hiện đại, nơi chính quyền không chỉ hiệu quả mà còn minh bạch và có trách nhiệm.

Tổng thể, dự thảo Luật Thủ đô năm 2026 không chỉ là một văn bản pháp luật điều chỉnh hoạt động quản lý đô thị, mà còn là một bước đi chiến lược trong việc kiến tạo thể chế phát triển. Với cách tiếp cận mới, Hà Nội có thêm dư địa và công cụ để chủ động bứt phá, đồng thời góp phần hoàn thiện thể chế chung của cả nước.

Nếu được thông qua, dự thảo luật sẽ mở ra một giai đoạn phát triển mới cho Thủ đô, nơi các ý tưởng đổi mới có thể được hiện thực hóa nhanh chóng, các mô hình tiên tiến được thử nghiệm và nhân rộng, góp phần đưa Hà Nội tiến gần hơn tới mục tiêu trở thành đô thị thông minh, hiện đại và có sức cạnh tranh cao trên trường quốc tế.