Đừng để đào tạo nghệ thuật tạo ra những bản sao

Trong nghệ thuật, kỹ thuật giúp người học thể hiện ý tưởng một cách hiệu quả. Diễn viên cần làm chủ cơ thể, giọng nói và cảm xúc; người học múa phải rèn độ chính xác của động tác, khả năng kiểm soát cơ thể; người học âm nhạc cần nền tảng về nhạc lý, cảm thụ và biểu diễn. Thiếu những kỹ năng này, ý tưởng dù mới mẻ cũng khó tạo nên một tác phẩm có sức thuyết phục.

Tuy nhiên, theo chị Hiền Thy, người sáng lập, Chủ nhiệm CLB Thy Art, ranh giới giữa rèn luyện kỹ thuật và áp đặt khuôn mẫu nằm ở cách người dạy sử dụng những yêu cầu đó. Kỹ thuật giúp người học có thêm khả năng biểu đạt, còn khuôn mẫu áp đặt có thể khiến họ ngại tìm tòi và dần phụ thuộc vào những cách làm có sẵn.

Chị cho rằng nhận định một bộ phận hoạt động đào tạo nghệ thuật còn chú trọng việc làm đúng yêu cầu là có cơ sở, dù không thể khái quát cho tất cả cơ sở đào tạo và giáo viên. Những yếu tố dễ nhận biết, dễ đánh giá như độ chính xác của động tác, khả năng ghi nhớ bài, sự đồng đều của đội hình hay mức độ hoàn thành yêu cầu thường được chú trọng. Trong khi đó, tư duy sáng tạo, khả năng cảm thụ và cá tính nghệ thuật lại khó đánh giá bằng những tiêu chí cụ thể.

Khi kết quả được đặt nặng hơn quá trình tìm tòi, người học dễ tập trung tránh sai sót thay vì tìm hiểu bản chất của điều mình đang thực hiện. Quen với việc tái hiện một bài mẫu, họ có thể lúng túng khi phải tự xây dựng sản phẩm mới hoặc tìm cách thể hiện khác với những gì đã được hướng dẫn.

Tâm lý sợ sai còn khiến người học ngại thử nghiệm, ít đặt câu hỏi và thường chờ chỉ dẫn trước khi đưa ra lựa chọn. Trong khi đó, sáng tạo đòi hỏi người nghệ sĩ biết quan sát, tự tìm cách biểu đạt và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.

Từ thực tế này, chị Hiền Thy cho rằng đổi mới đào tạo cần bắt đầu từ cách dạy và cách đánh giá. Giáo viên không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn cần khơi gợi khả năng sáng tạo, tạo điều kiện để người học thử nghiệm và trao đổi về những cách thể hiện khác nhau. Việc đánh giá cũng không nên chỉ dựa vào kết quả cuối cùng mà cần xem xét quá trình tìm tòi, cách tư duy và sự tiến bộ của người học.

Theo chị, thành công của một chương trình đào tạo không nên chỉ được đo bằng số lượng học sinh đạt giải hay mức độ hoàn thiện của các tiết mục biểu diễn. Quan trọng hơn là sau quá trình học tập, người học có thể tự xây dựng ý tưởng, vận dụng kiến thức để sáng tạo và dần hình thành tiếng nói nghệ thuật của mình hay không.

Khuyến khích sáng tạo không có nghĩa là hạ thấp tiêu chuẩn chuyên môn và người học càng muốn tìm cách thể hiện riêng càng cần nắm vững kỹ thuật, hiểu rõ tác phẩm và có lý do cho những lựa chọn của mình. Sự khác biệt chỉ có sức thuyết phục khi dựa trên hiểu biết, chứ không phải làm khác chỉ để tạo ra khác biệt.

Nhà trường không thể học thay thay cho nghệ sĩ

Diễn viên Bùi Hoàng Mai, tốt nghiệp chuyên ngành Múa, Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội, hiện là sinh viên năm cuối Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, cho biết cô không cảm thấy bị bó buộc trong một khuôn mẫu khi học tập. Nếu có ý tưởng khác với giảng viên, cô sẽ trao đổi để tìm cách thể hiện vừa đáp ứng yêu cầu chuyên môn, vừa giữ được sự sáng tạo của bản thân.

Với Mai, kiến thức chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp và tính kỷ luật là nền tảng quan trọng. Nhưng khi bước vào công việc, người diễn viên còn cần vốn sống, khả năng quan sát và sự nhạy bén để đáp ứng yêu cầu của từng dự án.

Mai từng đảm nhận hai vai diễn trong cùng một bộ trang phục, cùng tạo hình: cô giáo dạy nhảy và Clara trong vở kịch Pygmalion, tại Liên hoan Sân khấu các trường đào tạo châu Á ở Bắc Kinh vào tháng 5 vừa qua. Theo cô, dù hình thức bên ngoài giống nhau, khán giả vẫn nhận ra sự khác biệt giữa hai nhân vật.

Trải nghiệm này cho thấy dấu ấn diễn xuất được tạo nên từ cách xây dựng tâm lý, lựa chọn hành động và khắc họa nhân vật, thay vì chỉ dừng lại ở hình thức thể hiện. Người diễn viên cần tìm ra lối diễn thuyết phục, phù hợp với tinh thần tác phẩm và ý đồ đạo diễn. Quá trình ấy đòi hỏi sự chủ động trong sáng tạo, khả năng tư duy và những lựa chọn có ý thức, thay vì đơn thuần thực hiện các chỉ dẫn có sẵn.

Ở góc nhìn của người làm nghề, nhạc sĩ Lê Anh Tuấn, Trưởng phòng Tổ chức Biểu diễn và Đối ngoại Nhà hát Ca múa nhạc dân tộc Bông Sen, nhận thấy nghệ sĩ trẻ có lợi thế nhờ khả năng tiếp cận nhanh với công nghệ, âm nhạc và các xu hướng mới. Các nền tảng số cũng giúp họ đưa sản phẩm đến công chúng thuận lợi hơn.

Tuy nhiên, theo anh, tài năng và sự nhạy bén chưa đủ để tạo dựng con đường nghệ thuật lâu dài. Có người trẻ có ý tưởng tốt nhưng chưa biết phát triển thành sản phẩm hoàn chỉnh; có người biểu diễn tốt nhưng chưa hiểu sâu tác phẩm, chưa tìm được cách kể câu chuyện bằng âm nhạc của riêng mình. Nếu quá chú trọng việc nhanh chóng thu hút sự chú ý, nghệ sĩ có thể thiếu thời gian trau dồi chuyên môn và xây dựng bản sắc.

Nhạc sĩ Lê Anh Tuấn cho rằng yêu cầu chuyên môn và sáng tạo cần bổ trợ cho nhau. Nghệ sĩ phải bảo đảm chất lượng, tiến độ và phối hợp tốt với những người cùng thực hiện. Nhưng nếu chỉ làm đúng kỹ thuật mà thiếu dấu ấn riêng, sản phẩm dễ trở nên an toàn, khó tạo khác biệt.

Theo anh, ý tưởng mới cần dựa trên nền tảng chuyên môn và phù hợp với tinh thần tác phẩm. Người nghệ sĩ phải đủ bản lĩnh bảo vệ quan điểm, đồng thời biết lắng nghe và điều chỉnh khi cần thiết. Trong âm nhạc, dấu ấn riêng có thể đến từ cách xử lý giai điệu, hòa âm, màu sắc âm thanh hoặc việc kết hợp chất liệu truyền thống với ngôn ngữ hiện đại. Điều quan trọng là nghệ sĩ dám thử nghiệm và đủ năng lực theo đuổi ý tưởng đến cùng.

Để sinh viên có sự chuẩn bị tốt hơn, nam nhạc sĩ đề xuất nhà trường tăng cơ hội thực hành, tạo điều kiện để người học tham gia dự án, làm việc nhóm và tiếp xúc với những người đang hoạt động trong nghề. Qua đó, sinh viên hiểu rõ hơn yêu cầu thực tế: sáng tạo không chỉ cần cảm hứng mà còn đòi hỏi kỷ luật, khả năng phối hợp và trách nhiệm với công việc.