Ngân hàng Nhà nước nói gì về tình trạng ngân hàng "ép" mua bảo hiểm khi vay vốn?

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) vừa có văn bản hồi âm đề nghị của đại biểu Quốc hội Nguyễn Đình Xuân (Tây Ninh) về việc tăng cường kiểm tra, xử lý hành vi ép buộc khách hàng mua bảo hiểm khi vay vốn. Nội dung hồi âm cho thấy cơ quan quản lý đang triển khai thanh tra hoạt động đại lý bảo hiểm tại các tổ chức tín dụng (TCTD), đồng thời tiếp tục nghiên cứu khả năng bổ sung quy định nhằm nâng cao trách nhiệm của ngân hàng khi phát sinh khiếu nại liên quan đến việc bán bảo hiểm cùng khoản vay.

Vấn đề được đặt ra không chỉ là hành vi ép khách hàng mua bảo hiểm có bị cấm hay không, mà còn là cách phát hiện, chứng minh và xử lý vi phạm trong thực tế. Khi bảo hiểm được giới thiệu cùng thời điểm khách hàng làm thủ tục vay vốn, ranh giới giữa tư vấn sản phẩm và tạo áp lực mua bảo hiểm có thể trở thành vấn đề cần được làm rõ thông qua hồ sơ, quy trình giao dịch và phản ánh của người vay.

Thanh tra hoạt động đại lý bảo hiểm, xử lý vi phạm theo quy định

Theo NHNN, trong những năm gần đây, cơ quan này đã ban hành các kế hoạch thanh tra có nội dung đánh giá việc chấp hành pháp luật của TCTD trong hoạt động đại lý bảo hiểm. Phạm vi kiểm tra bao gồm việc thực hiện hợp đồng đại lý, quy trình giới thiệu và phân phối sản phẩm, tư vấn, thu phí bảo hiểm cũng như quản lý các khoản thu liên quan.

Đáng chú ý, hoạt động thanh tra còn hướng đến việc đánh giá tính đầy đủ, chính xác và minh bạch của thông tin cung cấp cho khách hàng; phát hiện những trường hợp tư vấn không đầy đủ, gây nhầm lẫn hoặc tạo áp lực trong quá trình cung cấp sản phẩm, dịch vụ. Qua đó, cơ quan quản lý có cơ sở chấn chỉnh những tồn tại, hạn chế và xử lý vi phạm nếu phát hiện.

NHNN cũng cho biết đang phối hợp chặt chẽ với Bộ Tài chính, cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành về kinh doanh bảo hiểm, trong thanh tra, kiểm tra và xử lý các trường hợp TCTD gắn việc bán bảo hiểm không bắt buộc với hoạt động cấp tín dụng dưới bất kỳ hình thức nào. Hoạt động thanh tra liên quan đến đại lý bảo hiểm của TCTD tiếp tục được triển khai thường xuyên trên phạm vi toàn quốc.

Về cơ sở pháp lý, NHNN dẫn các quy định tại Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 đã được sửa đổi, bổ sung, Luật Kinh doanh bảo hiểm năm 2022, Nghị định số 340/2025/NĐ-CP và Thông tư số 67/2023/TT-BTC của Bộ Tài chính. Các quy định này nhằm ngăn chặn hành vi ép khách hàng mua hoặc giao kết hợp đồng bảo hiểm gắn với việc cấp tín dụng, giải ngân khoản vay, đồng thời quy định việc xử phạt khi có vi phạm.

Theo NHNN, nếu phát hiện TCTD vi phạm quy định pháp luật trong hoạt động đại lý bảo hiểm, hành vi vi phạm sẽ được kết luận và xử lý theo quy định. Kết luận thanh tra được công khai theo Điều 37 Luật Thanh tra năm 2025, qua đó tăng tính minh bạch và sức răn đe.

Như vậy, cơ quan quản lý khẳng định việc kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm đã có cơ sở pháp lý. Tuy nhiên, để đánh giá hiệu quả thực thi, điều người vay cần biết không chỉ là quy định cấm ép mua bảo hiểm, mà còn là kết quả phát hiện vi phạm, hình thức xử lý và cách các ngân hàng khắc phục những sai phạm đã được xác định.

Khách hàng có thể phản ánh vi phạm bằng cách nào?

Một trong những đề nghị của đại biểu Quốc hội Nguyễn Đình Xuân là thiết lập cơ chế tiếp nhận phản ánh độc lập, thuận tiện và bảo mật thông tin, giúp người dân tố giác hành vi vi phạm mà không lo bị gây khó khăn trong những giao dịch tín dụng sau này.

Đây là vấn đề đáng chú ý bởi khách hàng vay vốn có thể ở vị thế phụ thuộc vào ngân hàng trong suốt quá trình thẩm định, giải ngân và trả nợ. Nếu cho rằng việc mua bảo hiểm là điều kiện để khoản vay được chấp thuận, người vay có thể ngần ngại phản ánh vì lo ảnh hưởng đến quan hệ tín dụng hoặc khả năng tiếp cận vốn về sau.

NHNN cho biết đang thực hiện việc xử lý đơn thư tố cáo theo quy định pháp luật, bao gồm các phản ánh, tố cáo liên quan đến vi phạm trong hoạt động đại lý bảo hiểm. Việc xử lý được thực hiện theo chế độ mật nhằm bảo đảm an toàn cho người tố cáo.

Trong thời gian tới, NHNN sẽ tiếp tục cảnh báo các TCTD về hành vi vi phạm, đồng thời truyền thông về việc tiếp nhận và xử lý thông tin phản ánh, tố cáo để khuyến khích cá nhân, đơn vị lên tiếng khi phát hiện hành vi ép khách hàng mua bảo hiểm trái quy định.

Dù vậy, bảo mật thông tin chỉ là một phần của cơ chế bảo vệ người phản ánh. Để khách hàng thực sự yên tâm, việc tiếp nhận và xử lý thông tin cần giúp họ biết phản ánh ở đâu, cần cung cấp những tài liệu gì và vụ việc được giải quyết theo quy trình nào. Đây cũng là những yếu tố có ý nghĩa đối với khả năng phát hiện vi phạm vốn có thể khó nhận diện nếu chỉ dựa vào kiểm tra hồ sơ thông thường.

Khi khách hàng khiếu nại, hồ sơ giao dịch trở thành căn cứ quan trọng

Một nội dung khác được đại biểu Quốc hội đề cập là nghiên cứu bổ sung quy định nhằm tăng trách nhiệm chứng minh của TCTD khi phát sinh khiếu nại liên quan đến việc bán bảo hiểm cùng khoản vay, qua đó bảo đảm việc tham gia bảo hiểm thực sự dựa trên nguyên tắc tự nguyện, minh bạch và đúng pháp luật.

Theo NHNN, thời gian qua, cơ quan này đã ban hành các văn bản chỉ đạo, cảnh báo TCTD về hoạt động cung ứng dịch vụ liên quan đến bảo hiểm, yêu cầu các đơn vị nghiêm túc chấp hành quy định pháp luật và chỉ đạo của cơ quan có thẩm quyền.

Các TCTD phải cung cấp đầy đủ, chính xác thông tin về sản phẩm và doanh nghiệp bảo hiểm; giải thích rõ quyền lợi bảo hiểm, các điều khoản loại trừ trách nhiệm bảo hiểm, quyền và nghĩa vụ của bên mua. Ngân hàng không được tự ý kê khai thông tin cho khách hàng khi chưa có sự đồng ý của họ và bị nghiêm cấm ép khách hàng mua bảo hiểm.

Về hồ sơ, tài liệu phục vụ kiểm tra và giải quyết khiếu nại, NHNN cho biết TCTD thực hiện việc lưu trữ hồ sơ liên quan đến hoạt động tín dụng, bao gồm việc bán bảo hiểm cùng khoản vay, theo Điều 104 Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 đã được sửa đổi, bổ sung và các quy định pháp luật về lưu trữ.

Các quy định của NHNN cũng yêu cầu TCTD xây dựng quy định nội bộ, trong đó có hồ sơ cho vay và tài liệu khách hàng gửi ngân hàng, phù hợp với đặc điểm khoản vay, loại hình cho vay và đối tượng khách hàng. Đây là cơ sở phục vụ công tác điều hành, kiểm soát, thanh tra, giám sát, đồng thời hỗ trợ làm rõ quá trình giao dịch khi phát sinh tranh chấp.

Tuy nhiên, NHNN cho biết sẽ tiếp tục nghiên cứu cơ sở và tính khả thi của việc bổ sung quy định nhằm tăng trách nhiệm chứng minh của TCTD trong các khiếu nại liên quan đến bán bảo hiểm cùng khoản vay.

Điều này cho thấy đề xuất tăng trách nhiệm chứng minh chưa đồng nghĩa với việc một cơ chế mới đã được ban hành. Trong khi chờ nghiên cứu, việc giải quyết các vụ việc vẫn dựa trên quy định hiện hành, hồ sơ giao dịch và kết quả xác minh của cơ quan có thẩm quyền.

Về bản chất, việc khách hàng ký hợp đồng bảo hiểm không tự động chứng minh rằng họ đã bị ép buộc; ngược lại, việc có chữ ký cũng không đủ để mặc nhiên kết luận khách hàng đã được tư vấn đầy đủ và tự nguyện lựa chọn sản phẩm. Khi có khiếu nại, cần xem xét toàn bộ quá trình giao dịch, thông tin được cung cấp, sự đồng ý của khách hàng và các tài liệu liên quan để xác định có hay không hành vi vi phạm.

Bởi vậy, hiệu quả ngăn chặn tình trạng ép mua bảo hiểm không chỉ phụ thuộc vào việc hoàn thiện quy định cấm, mà còn ở khả năng phát hiện hành vi vi phạm, bảo vệ người phản ánh và làm rõ trách nhiệm của các bên khi tranh chấp xảy ra. Với người vay vốn, nguyên tắc quan trọng vẫn là bảo hiểm không bắt buộc phải dựa trên sự lựa chọn tự nguyện, không được biến thành điều kiện trái quy định để tiếp cận khoản vay.