Giá gạo xuất khẩu tăng cao, nông dân vẫn "vui ít lo nhiều"

Phía sau thị trường sôi động

Thị trường gạo thế giới những tháng đầu năm 2026 đang chứng kiến những nhịp đập sôi động. Theo số liệu từ Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), giá gạo xuất khẩu nước ta đã có những cú lội ngược dòng ấn tượng. Hiện gạo Jasmine của Việt Nam được chào bán ở mức 513-517USD/tấn, tăng khoảng 30USD so với tháng 4-2026. Gạo thơm 5% tấm dao động ở mức 510-520USD/tấn, tăng 25-30USD, tương đương mức tăng 5-7%.

So với cùng kỳ năm ngoái, giá gạo 5% tấm hiện cao hơn khoảng 100USD/tấn, tương đương mức tăng khoảng 25%. Giá các dòng gạo 100% tấm và 25% tấm cũng tăng khoảng 15%.

Tại Đồng bằng sông Cửu Long, giá lúa gạo nội địa cũng phục hồi từ đầu tháng 5 này. Giá lúa tăng khoảng 200-300 đồng/kg so với cuối tháng 4, trong khi giá gạo tăng 300-500 đồng/kg, tùy loại.

Tại các thị trường truyền thống như Philippines và Trung Quốc, nhu cầu nhập khẩu gạo từ Việt Nam vẫn đang ở mức rất cao.

Thế nhưng, theo các nhà khoa học, lợi nhuận thực tế mà người nông dân - người trực tiếp làm ra hạt gạo - nhận được trên mỗi Kilôgam lúa chỉ chiếm tỷ lệ khiêm tốn 25,6% trong tổng giá trị gia tăng của cả chuỗi sản xuất, cung ứng. Không chỉ vậy, thời gian qua, thu nhập của người nông dân càng "teo tóp" hơn trước cơn bão giá của các mặt hàng đầu vào cho sản xuất nông nghiệp.

Giữa cái nắng như nung của vựa lúa miền Tây, ông Nguyễn Hồng Phương, Chủ tịch HTX nông nghiệp Đường Gỗ Lộ (xã Long Thạnh, An Giang), nhìn cánh đồng vừa thu hoạch xong vụ Đông Xuân mà lòng đầy ngổn ngang. Dù lúa năm nay đạt năng suất tốt, nhưng khi đặt bút tính toán lợi nhuận, ông Phương chỉ biết thở dài.

Ông Phương chia sẻ rằng dù gia đình ông đã nỗ lực canh tác lúa chất lượng cao và áp dụng quy trình phát thải thấp, nhưng lợi nhuận thu về vẫn rất thấp do chi phí điện, xăng dầu và phân bón tăng quá nhanh. Thậm chí, với những hộ phải đi thuê đất canh tác như lời ông Nguyễn Thanh Giang, Giám đốc HTX Bình Thành (Thoại Sơn), thì vụ mùa vừa qua coi như "huề vốn hoặc lỗ" cho dù lúa có trúng mùa đến đâu.

Khi "bão giá" vật tư quét qua túi tiền nhà nông

Thực tế đang diễn ra nghịch lý, giá gạo xuất khẩu tăng vọt mà đời sống người nông dân vẫn "đứng bóng". Câu trả lời nằm ở "cơn bão" chi phí đầu vào đang bào mòn sức lao động của bà con.

Theo dữ liệu từ Ngân hàng Thế giới (World Bank), giá phân urê, loại phân bón thiết yếu nhất đã tăng vọt 54% trong tháng 3 và tiếp tục tăng thêm 18% trong tháng 4/2026, chạm mức đỉnh lịch sử 857 USD/tấn.

Chi phí đầu vào (giống, phân, thuốc) hiện đang chiếm tới 70-80% tổng giá thành sản xuất.

Chưa dừng lại ở đó, hạt gạo từ cánh đồng đến được cảng xuất khẩu còn phải gánh thêm chi phí vận chuyển tăng từ 20-30% do giá xăng dầu leo thang. 

Kết quả là, theo khảo sát của các nhà khoa học, sau một năm dãi dầu sương gió, lợi nhuận trung bình của mỗi hộ nông dân chỉ đạt khoảng 300 USD/năm (hơn 7 triệu đồng). Với thu nhập ấy, việc trang trải cuộc sống và tái sản xuất cho vụ sau thực sự là một bài toán đầy thử thách.

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là có đến 93,1% lượng lúa của nông dân vẫn đang được bán qua các khâu trung gian như thương lái và "cò" môi giới. Do thiếu hệ thống kho bãi và máy sấy đạt chuẩn, bà con thường phải bán lúa tươi ngay tại ruộng, dẫn đến việc bị ép giá hoặc không thể chủ động chờ giá tốt.

Trước thực trạng này, Tiến sĩ Trần Minh Hải, Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng nếu nông dân bán lúa trực tiếp cho doanh nghiệp thông qua các hợp đồng bao tiêu, lợi nhuận có thể tăng thêm tới 54% nhờ cắt giảm các chi phí trung gian không cần thiết.

Về đầu tư hạ tầng, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng nhấn mạnh cơ quan quản lý đang xem xét các đề xuất hỗ trợ người dân và doanh nghiệp, trong đó có phương án cho nông dân ký gửi lúa hoặc tăng khả năng dự trữ. Ông nhấn mạnh việc tổ chức lại khâu sấy, kho trữ và dịch vụ sau thu hoạch là điều kiện cần để nâng cao khả năng điều tiết thị trường.

Theo đó, về mặt kỹ thuật, việc đầu tư sấy, bảo quản không phải là vấn đề quá phức tạp, nhưng cần sự tham gia của doanh nghiệp và tổ chức thực hiện đồng bộ theo quy định. "Nếu làm tốt, nông dân có thể giữ lúa lâu hơn, giảm áp lực bán ngay khi thu hoạch", Thứ trưởng cho biết.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cam kết, tiếp tục rà soát chính sách liên quan đến xuất khẩu, liên kết sản xuất và tiêu thụ lúa gạo, nhằm xử lý các điểm nghẽn hiện nay. Trong quá trình triển khai, Thứ trưởng Võ Văn Hưng đề nghị các địa phương và doanh nghiệp, nếu gặp vướng mắc, cần phản ánh cụ thể để cơ quan quản lý có hướng điều chỉnh kịp thời.