Giới sáng tạo dùng "sự vụng về" để đối đầu với AI

Từng được xem là mới lạ, hình ảnh do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra đã trở thành mối đe dọa, và giờ đây đang khiến nhiều người thấy phiền phức. Người ta ngày càng dễ dàng nhận ra những hình ảnh do AI tạo qua những đường nét gượng gạo, các lỗi nhỏ trong chi tiết hoặc cảm giác quá hoàn hảo nhưng thiếu đi cái "hồn" và ý đồ nghệ thuật.

Một ví dụ là chiến dịch Giáng sinh 2025 “Holidays Are Coming” của Coca-Cola, khi hình ảnh gấu Bắc cực và xe tải giao hàng được tạo ra bởi AI bị cộng đồng mạng chỉ trích vì trông quá giả tạo. Dù AI giúp tối ưu hóa về chi phí và thời gian sản xuất – từ khâu lên kịch bản cho đến thành phẩm – chỉ mất khoảng 2 tuần, quảng cáo kiểu "mì ăn liền" này lại không gây được ấn tượng.

Hay tại hội chợ truyện tranh Emerald City Comic Con ở Seattle (bang Washington, Mỹ) vào tháng Ba, bất chấp quy định cấm nghiêm ngặt, nhiều gian hàng vẫn có xen lẫn tranh AI khiến người hâm mộ bất bình và đặt dấu hỏi lớn. Tình trạng này cũng đang diễn ra phổ biến tại các triển lãm truyện tranh và anime toàn cầu.

Đến tháng Tư, khi Clip Studio Paint, phần mềm dùng để tạo truyện tranh và tác phẩm nghệ thuật số, ra mắt phiên bản mới, hình ảnh quảng cáo của họ ngay lập tức bị cộng đồng mạng nghi vấn là sản phẩm từ AI hoặc được đồ lại từ AI. Làn sóng hoài nghi nổ ra bất chấp việc công ty từng tuyên bố loại bỏ các tính năng AI, và chính họa sĩ cũng đã đăng video chứng minh quá trình vẽ tay của mình.

Trong bối cảnh ấy, đã có rất nhiều nghệ sĩ và người làm trong lĩnh vực sáng tạo lên tiếng phản đối AI. Hàng nghìn người đã ký thư ngỏ kêu gọi bảo vệ bản quyền trước sự xâm phạm của AI. Nhiều ca sĩ nhạc pop đăng thông báo về các buổi hòa nhạc bằng ghi chú viết tay lên mạng xã hội. Không ít người đã đệ đơn kiện các công ty công nghệ vì tự ý dùng tác phẩm của họ để huấn luyện AI.

Nghệ sĩ giữ "hồn" cho tác phẩm

Giới thiết kế hiện nay đã biến làn sóng phản đối AI thành một ngôn ngữ nghệ thuật riêng. Sự phổ biến của những hình ảnh được tạo nhanh bởi AI nhưng kém chất lượng và đầy lỗi đã khiến cụm từ "AI slop" (rác AI) được Từ điển Macquarie bình chọn là từ của năm 2025.

Đáp lại điều đó, nhiều nhà thiết kế giờ đây đang theo đuổi xu hướng "anti-slop", chủ động sử dụng những đường nét thô ráp, nguệch ngoạc và sự vụng về có chủ đích để tôn vinh tính chân thực và dấu ấn con người trong nghệ thuật.

Xu hướng "anti-slop" đang được thể hiện rõ qua nhiều sản phẩm của các nghệ sĩ và nhà thiết kế. Chẳng hạn, poster cho buổi diễn của ban nhạc Weezer tại Los Angeles vào tháng Mười gây chú ý khi trông như tác phẩm của một đứa trẻ 10 tuổi, với chữ viết và hình vẽ nguệch ngoạc.

Một video giới thiệu của đô vật chuyên nghiệp Orange Cassidy đã sử dụng hình ảnh vỡ hạt nặng kèm kiểu chữ nhạt nhòa, gợi nhớ đến phần mềm đồ họa Kid Pix từ thập niên 90. Hay như thông báo sự kiện của ca sĩ Charli XCX ở New York vào tháng Năm được thể hiện bằng ghi chú viết tay.

Một ví dụ khác là các bìa sách gần đây của nhà thiết kế nổi tiếng Michael Schmelling (người từng làm việc với Rolling Stones và Sharon Van Etten). Khi thiết kế lại loạt bìa tiểu thuyết cho nhà văn Roberto Bolaño (nhà xuất bản Picador), Schmelling đã cố tình tạo ra những chiếc bìa mang chất lượng thô ráp, cẩu thả có chủ đích như những hình vẽ bậy trên vở học sinh hay poster nhạc punk.

Schmelling chia sẻ: "Những thứ liên quan đến AI cứ thế bị nhồi nhét vào đầu chúng ta. AI ở khắp mọi nơi. Và đột nhiên, phản ứng tự vệ xuất hiện". Với Schmelling, sự phản kháng này còn đến từ góc độ đạo đức nghề nghiệp. "Về mặt sáng tạo, AI đang làm giàu cho một nhóm người dựa trên công sức tước đoạt từ người khác. Tôi hoàn toàn phản đối điều đó", ông nói.

Một dự án khác thể hiện phong cách "anti-slop" là video về đội bóng bầu dục Green Bay Packers, do Stoopid Buddy Stoodios thực hiện. Đoạn video gồm các ngôi sao hàng đầu (Jordan Love, Tucker Kraft, Micah Parsons) dưới dạng các mô hình phong cách thập niên 1980, chiến đấu với những miếng phô-mai hình người trong một khu trò chơi. Video được thực hiện bằng kỹ thuật hoạt hình stop-motion (chụp chuyển đồ vật theo từng khung hình) bởi đội ngũ từng đoạt giải Emmy.

John Harvatine IV, đồng sáng lập studio, chia sẻ: "Chúng tôi làm mọi thứ bằng tay, và phản hồi từ đội bóng lẫn người hâm mộ vô cùng tích cực".

Dù Stoopid Buddy Stoodios không bài trừ AI và vẫn dùng một số công cụ bổ trợ, Harvatine khẳng định họ sẽ không bao giờ giao quyền sáng tạo cốt lõi cho máy móc.

Tái định nghĩa giá trị nghệ thuật

Shaun Singh, người sáng lập kiêm CEO của kho ảnh Death to Stock, cho rằng, làn sóng thẩm mỹ mới này “loại bỏ mọi sự tối ưu hóa” và “xóa bỏ kỳ vọng về sự trau chuốt”. Khi AI khiến những hình ảnh độ phân giải siêu cao trở nên quá phổ biến, chúng không còn đóng vai trò như một dấu hiệu của chất lượng hay sự chuyên nghiệp. Theo ông, để tạo ra sự khác biệt về mặt thẩm mỹ, tác phẩm ngày càng cần thể hiện rõ dấu ấn và nỗ lực của con người.

Để chứng minh các bức ảnh kỳ ảo của mình không phải do máy móc tạo ra, Death to Stock đã công khai các video hậu trường chân thực, chẳng hạn như cảnh họ mang áo giáp, kiếm thật đến một lâu đài ở Berlin để bấm máy.

Làn sóng này mạnh mẽ đến mức một ông lớn kín tiếng như Apple cũng phải tung clip hậu trường cho quảng cáo MacBook Neo, quay lại chi tiết cảnh người thật đang chế tạo đạo cụ và ghi hình các cử chỉ tay. Tor Myhren, Phó chủ tịch truyền thông tiếp thị của Apple, khẳng định video này nhằm tôn vinh "phương pháp sản xuất thủ công, mang tính xúc giác" và nhấn mạnh "sức sáng tạo của con người".

Sự trỗi dậy hiện nay của AI gợi nhớ đến một cuộc cách mạng khác trong nghệ thuật và thiết kế. Cuối những năm 1800, khi nhiếp ảnh trở nên phổ biến và máy ảnh có thể ghi lại hiện thực nhanh và chính xác hơn nhiều so với hội họa, điều đó đã buộc giới họa sĩ phải suy nghĩ lại. Nhưng thay vì "sao chép" thế giới thực, họ chuyển sang diễn giải nó, khai sinh ra các trường phái Ấn tượng, Lập thể và Siêu thực – nơi tôn vinh nhận thức, cảm xúc và trải nghiệm chủ quan của con người.

Hiện nay, AI đang mang đến bước ngoặt tương tự. Khi máy móc dễ dàng tạo ra những hình ảnh siêu thực và hoàn hảo, áp lực phải chạy đua về độ chân thực trên vai nghệ sĩ được cởi bỏ. Đây là động lực thúc đẩy họ tìm cách tạo ra những tác phẩm mang tinh thần DIY hơn, độc bản hơn và "không hoàn hảo" hơn, như một cách để khẳng định dấu ấn cá nhân chỉ có ở con người.

Tuy nhiên, nhà thiết kế Schmelling cảnh báo về một hiệu ứng "phản ứng ngược": sự bài xích ban đầu có thể sẽ nhường chỗ cho một xu hướng chấp nhận AI mạnh hơn. Ông so sánh làn sóng bài trừ AI hiện tại với những tranh luận quanh phần mềm Photoshop ngày trước.

Khi Photoshop mới ra đời, giới nhiếp ảnh từng cực đoan tẩy chay, tôn sùng ảnh phim "chưa chỉnh sửa" để chứng minh tính xác thực. Nhưng hiện tại ranh giới đó dần được xóa nhòa. Việc chỉnh sửa kỹ thuật số đã trở thành chuẩn mực mặc định trên các thiết bị và bộ lọc điện thoại thông minh ngày nay.