Giữ hồn lễ hội, tạo sức sống cho du lịch bền vững

Tạo sức sống mới cho văn hóa truyền thống

Trong đời sống của đồng bào Thái ở Nghệ An, lễ hội truyền thống không đơn thuần là những dịp sinh hoạt cộng đồng, vui chơi, gặp gỡ sau những ngày lao động. Đằng sau mỗi nghi lễ, làn điệu dân ca, điệu múa, trò chơi dân gian hay trang phục truyền thống đều chứa đựng những giá trị lịch sử, tín ngưỡng và tri thức dân gian được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, quá trình phát triển kinh tế - xã hội, sự thay đổi trong phương thức sinh hoạt và tác động của đời sống hiện đại đang đặt ra không ít thách thức đối với việc bảo tồn những giá trị này. Một bộ phận người trẻ ít có điều kiện tham gia các hoạt động văn hóa truyền thống; những người am hiểu phong tục, nghi lễ ngày càng lớn tuổi; trong khi việc tổ chức một số lễ hội ở cơ sở đôi khi còn mang tính tự phát, thiếu kỹ năng xây dựng nội dung, tổ chức và quảng bá.

Trong bối cảnh đó, việc bảo tồn lễ hội cần được nhìn nhận theo hướng vừa giữ được bản sắc, vừa tạo ra sức sống mới cho văn hóa truyền thống. Gắn bảo tồn với phát triển du lịch là một hướng đi được nhiều địa phương quan tâm, song để thực hiện hiệu quả, người dân cần được trang bị những kiến thức và kỹ năng phù hợp.

Hoạt động tập huấn về phương pháp, kỹ năng bảo tồn lễ hội truyền thống gắn với phát triển du lịch dành cho đồng bào dân tộc Thái ở Nghệ An do Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam - Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch chủ trì, phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Nghệ An và các cơ quan, đơn vị liên quan tổ chức được tổ chức nhằm đáp ứng yêu cầu đó.

Bảo tồn phải bắt đầu từ cộng đồng

Điểm đáng chú ý xuyên suốt hoạt động tập huấn là đặt người dân, những chủ thể trực tiếp thực hành văn hóa vào vị trí trung tâm của quá trình bảo tồn. Theo các báo cáo viên tham dự hoạt động tập huấn, để một lễ hội có thể tồn tại lâu dài, điều quan trọng trước hết là cộng đồng phải hiểu được giá trị của chính di sản mà mình đang sở hữu. Bảo tồn không có nghĩa là giữ nguyên tất cả các yếu tố của lễ hội trong quá khứ, mà cần xác định đâu là giá trị cốt lõi cần gìn giữ, đâu là những yếu tố có thể điều chỉnh để phù hợp với điều kiện hiện nay.

Từ góc độ này, các nội dung tập huấn tập trung vào những vấn đề thiết thực như nhận diện giá trị văn hóa của lễ hội; phương pháp sưu tầm, ghi chép và lưu giữ các nghi lễ, phong tục; kỹ năng tổ chức hoạt động cộng đồng; xây dựng nội dung giới thiệu lễ hội; đồng thời hướng dẫn cách phát huy các giá trị văn hóa phù hợp với hoạt động du lịch.

Đây cũng là vấn đề được các báo cáo viên nhấn mạnh có ý nghĩa quan trọng bởi khi lễ hội trở thành một sản phẩm phục vụ du lịch, nguy cơ thương mại hóa hoặc biến đổi những giá trị nguyên gốc có thể xuất hiện. Nếu chỉ chú trọng thu hút du khách mà xem nhẹ yếu tố văn hóa, lễ hội rất dễ bị sân khấu hóa, mất đi ý nghĩa vốn có.

Các báo cáo viên cũng nhấn mạnh đến việc phát triển du lịch từ lễ hội cần dựa trên nguyên tắc tôn trọng văn hóa bản địa. Các hoạt động phục vụ du khách cần được xây dựng trên nền tảng những giá trị mà cộng đồng thực sự có, tránh đưa vào những yếu tố xa lạ hoặc làm biến dạng nghi lễ truyền thống.

Người dân cần được trao thêm kỹ năng

Với những người trực tiếp tham gia tổ chức các hoạt động văn hóa tại địa phương, những kiến thức được trao đổi trong lớp tập huấn có ý nghĩa thiết thực.

Bà Sầm Thị Bằng (người dân tộc Thái, 71 tuổi, trú tại xã Châu Lộc, Nghệ An - một học viên tham gia lớp tập huấn) cho biết trước đây bà thường hiểu lễ hội chủ yếu ở góc độ một hoạt động văn hóa của bản làng. Qua buổi tập huấn, bà nhận thấy việc tổ chức lễ hội còn liên quan đến nhiều vấn đề như chuẩn bị nội dung, phân công người thực hiện, giới thiệu với khách, giữ gìn không gian văn hóa và đặc biệt là làm sao để thế hệ trẻ có thể tiếp nối.

"Điều tôi thấy bổ ích là được hướng dẫn cách nhìn lễ hội không chỉ là ngày hội của bản làng mà còn là một giá trị văn hóa có thể giới thiệu với du khách. Tuy nhiên, muốn làm được điều đó thì người dân phải biết cách tổ chức, biết giới thiệu và quan trọng nhất là không làm mất đi bản sắc của lễ hội", bà Bằng chia sẻ.

Cũng tham gia lớp tập huấn, bà Lương Thị Sen (người dân tộc Thái, 67 tuổi, trú tại xã Châu Lộc, Nghệ An) cũng đồng tình rằng, việc bảo tồn văn hóa sẽ khó đạt kết quả nếu chỉ có một vài người cao tuổi thực hiện. Những người trẻ cần được tham gia nhiều hơn để hiểu về phong tục, nghi lễ và những câu chuyện gắn với lễ hội của cộng đồng.

"Người già biết nhiều nhưng nếu không truyền lại cho lớp trẻ thì sau này sẽ không có người tiếp tục. Tôi mong sau những buổi tập huấn như thế này, địa phương có thêm các hoạt động để người trẻ cùng tham gia, từ đó vừa giữ được văn hóa của dân tộc mình, vừa có thể giới thiệu cho khách du lịch", bà Sen nói.

Trong khuôn khổ buổi tập huấn, việc bảo tồn lễ hội không thể chỉ dừng lại ở việc phục dựng một sự kiện diễn ra mỗi năm. Quan trọng hơn là tạo ra môi trường để các giá trị văn hóa được thực hành thường xuyên trong cộng đồng, được thế hệ trẻ tiếp nhận và được giới thiệu một cách phù hợp với đời sống hiện đại.

Đưa văn hóa trở thành nguồn lực phát triển

Nghệ An có nhiều cộng đồng người Thái sinh sống, với hệ thống di sản văn hóa phong phú. Đây là nguồn tài nguyên quan trọng để phát triển du lịch cộng đồng, du lịch văn hóa nếu được khai thác đúng hướng.

Lễ hội, cùng với tiếng nói, chữ viết, dân ca, dân vũ, trang phục, ẩm thực, kiến trúc nhà ở và phong tục tập quán, có thể tạo nên một không gian trải nghiệm đặc trưng. Du khách không chỉ đến để xem một lễ hội mà còn có thể tìm hiểu đời sống, thưởng thức ẩm thực, trải nghiệm sinh hoạt cộng đồng và tìm hiểu những câu chuyện văn hóa phía sau mỗi nghi thức.

Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành sản phẩm du lịch, các địa phương cần có cách tiếp cận bài bản hơn. Người dân cần được hỗ trợ về kỹ năng tổ chức, thuyết minh, đón tiếp khách, truyền thông và quảng bá. Cùng với đó là việc xây dựng quy chế để xác định rõ những giá trị nào phải được bảo vệ, những hoạt động nào có thể khai thác phục vụ du lịch.

Bà Phan Thị Anh, Trưởng phòng Quản lý di sản, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An cho biết, việc bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội truyền thống cần đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm. Cơ quan quản lý nhà nước có vai trò định hướng, hỗ trợ, tạo điều kiện để các giá trị văn hóa được duy trì và phát huy, nhưng chủ thể quan trọng nhất vẫn là cộng đồng, đặc biệt là các nghệ nhân và những người trực tiếp nắm giữ tri thức văn hóa.

Thời gian qua, công tác bảo tồn di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh đã được quan tâm, thực hiện theo các quy định của Luật Di sản văn hóa. Tuy nhiên, đối với di sản văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số ở miền Tây Nghệ An, việc bảo tồn và phát huy giá trị cần được triển khai đồng bộ hơn.

Hiện tỉnh Nghệ An đang xây dựng đề án, nghị quyết về phát triển miền Tây Nghệ An, trong đó văn hóa là một nội dung quan trọng. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng đang xây dựng đề án bảo tồn, phát huy văn hóa dân gian các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch. Dự kiến các nội dung này sẽ tạo cơ sở để triển khai đồng bộ hơn các hoạt động bảo tồn di sản trong thời gian tới.

Đại diện Sở nhấn mạnh, để lễ hội thực sự "sống" trong cộng đồng, điều quan trọng là các nghệ nhân và người dân tiếp tục trau dồi tri thức, kỹ năng, đồng thời giữ gìn tâm huyết và ý thức bảo vệ văn hóa của chính cộng đồng mình. Khi di sản có sức sống bền vững, việc khai thác giá trị văn hóa phục vụ du lịch mới có thể phát triển lâu dài.

Vì vậy, các lớp tập huấn không chỉ cung cấp kiến thức mà còn góp phần thay đổi cách nhìn của cộng đồng về giá trị của di sản. Từ chỗ coi lễ hội là một hoạt động mang tính phong tục, người dân có thể từng bước nhận thức đây là một nguồn lực văn hóa cần được bảo vệ và phát huy.